Reidar Bringedal: Fortinbras: Kulturhistorie

Sat, 27 Mar 2004 08:13:44 GMT

I Danmark har det vakt oppsikt at avisen Information har nedprioritert" kulturstoffet.

Både i Politiken og Berlingske Tidende ble det oppslag om at Dagbladet Information ikke hadde anmeldt teaterstykket Sommergæster. Politikens overskrift var »Dagblad dropper teaterdækningen«.

Information sier til dette at "selvom vi stopper den løbende, tætte dækning med anmeldelser, vil vi fortsat interessere os for teaterdebat, tendenser, teaterpolitik og i visse tilfælde også anmeldelser".

Avisen viser ellers til de andre større avisene som heller ikke dekker alle teaterforestillinger, kanskje ikke mer enn halvparten.

Politiken sier for øvrig at "Vi har været nødt til at prioritere hårdere end før. Længere tilbage i tiden var al kulturstof jo næsten anmeldelser, men det har ændret sig meget, så der i dag er mere journalistik, og kulturen bliver defineret meget bredere. Vi beskæftiger os meget med det internationale også.«

Jyllands-Posten sier at »Vi anmelder en del (teaterstoff). Vi har en dygtig og flittig anmelder, men vi taler om en situation, som rækker ud over Information, og som vi alle sammen må forholde os til i en tid, hvor globale tendenser i højere grad også skal afspejle sig på kultursiderne og ikke blot på udlandssiderne.« - - -
»Jeg vil hellere sige, at hvis vi taler anmeldelser generelt, mener jeg, at bogstoffet og bogens liv bør have en højere prioritet end hidtil… det kan også være bøger om teater eller rytmisk musik… fordi vi selv arbejder med det skrevne ord. De forestillinger og koncerter, som du kan opleve i nuet, men ikke senere, vil jeg nok prioritere lidt mindre.
Lad mig også sige, at jeg synes, det er spændende, at Information tør træffe nogle markante valg. Man kan diskutere, om det skulle være noget andet end teater, men vi lever i en tid, hvor det værdiorienterede handler om samfundsdebatten både hjemme og i udlandet. Den internationale dimension i kulturstoffet får en stadig mere fremtrædende placering. Vi har ikke fået mere plads, snarere tværtimod, og valg af det ene, kommer til at gå ud over noget af det andet.«

Så viser Jyllands-Posten til

The New York Times
"Hvis du vil have et internationalt eksempel, så tag The New York Times' bogtillæg, som der har været en hidsig debat om i New York, fordi den nye kulturredaktør har nedprioriteret skønlitteratur til fordel for debat- og samfundsrelaterede fagbøger. Det tror jeg også er udtryk for en trend.«

Sat, 13 Mar 2004 16:36:03 GMT

DEN KOPTISKE KULTUREN

Det er den kristne befolkningen i Egypt som vanligvis benevnes "Den koptiske", og den har sin egen kirke. Ordet koptisk er en arabisk omforming av det greske ordet aigyptos som betyr egyptisk.

Alt det første hundreåret etter Kristi fødsel begynte deler av den egyptiske befolkningen å slutte seg til den kristne troen. Rundt år 300 var størstedelen av befolkningen kristne. Den koptiske kirken ble grunnlagt i år 453. Det som kanskje er det viktigste bidrag fra denne kirken til kristendommen er klostervesenet.
På 300-tallet ble Egypt innlemmet i det romerske kulturområdet. Med kristendommen og den internasjonale påvirkningen kom en hel del ny impulser inn i koptisk kultur - noe som gjenspeiles både i språket og kunsten.

Det koptiske språket, som ble talt like fram til 1600-tallet, er en variant av det fornegyptiske språket, farget av det internasjonale og de mange ord og begrep som kom til Egypt på 300-tallet. Greske låneord er meget vanlig. I dag er koptisk kun brukt i kirken.

Ovenfor ses en gravsten med koptisk innskrift fra ca. 500-600 e.KR.

Gode Gud ha barmhjertighet med den salige Martas sjel

I den koptiske kunsten ser en tydelig innflytelsen fra flere forskjellige kulturer og religioner. Symboler fra gresk-romerske og orientalske myter blandes med bibelske beretninger. På mange måter bygget den kristne kunsten i Egypt direkte på arven fra det greske samfunnet. I arkitekturen var dyre- og planteornamentikk meget vanlige innslag.

Den koptisk-ortodokse kirken er i dag den største nasjonalkirken i Midt-Østen, og representerer en minoritet på ca. 9 mill. medlemmer. Klostervesenet som er nevnt ovenfor har de siste 10-årene opplevd en sterk oppblomstring, ikke minst gjelder det ørkenklostrene.

Det har vært gjort forsøk på å gjenopplive det koptiske språket. Det har til nå ikke vært særlig vellykket. Det koptiske alfabetet bruker de greske bokstavene, i tillegg til syv egne. Koptisk skrives fra venstre mot høyre. Dagens koptiske liturgi gjennomføres på en blanding av koptisk og arabisk, men fortsatt er den ispedd en del greske fraser. Kopisk liturgi viser et fascinerende språklig mangfold som gjenspeiler den koptiske kirkens kulturelle historie.

Da kunstneren Ole Lislerud utformet sin utsmykning til Madlamark kirke var ett av momentene å vise kristendommens vandring i tekst og symbolikk fra de tidligste kristne kirkene, bl.a. den koptiske, og frem til dagens mer grafittipregede uttrykk. Teksttavlene i alterbildet inneholder dermed både eksempler på de gamle koptiske skriftelementene og mer moderne kalligrafiske uttrykk.

Den mest kraftfulle kristne befolkningsgruppen i Midt-Østen er utvilsomt den koptiske. Men da William Dalrymple gjorde sin reise i munken Johannes Moschos fotspor i 1996 ble han alvorlig bekymret for alle de kristne kirkene i Midt-Østen, ikke minst den koptiske. Da Moschos reiste i 578 fant han levende kristne menigheter, kirker og klostere i hele dette området. Da Dalrymple reiste samme ruten nesten 1500 år senere var de samme stedene utslettet eller preget av oppløsning og forfall. Les denne spennende beretningen fra hans reise - i boken "I skyggen av Bysants"

http://www.aschehoug.no/litteratur/kat/sakprosa/article.jhtml?articleID=7247

Thu, 11 Mar 2004 21:08:23 GMT

NOKO OM STADNAMN I BRINGEDALSBYGDA

(Skisse til en liten rapport).

INNHALD

FORORD

1. INNLEIING

a. Historie

b. Naturtilhøve, vokster- og dyreliv

2. SPRÅKTILHØVE

a. Bøyingsformer

b. Gammalt og nytt mål

c. Bunden og ubunden form

d. Bøygde former

e. Bruk av preposisjon

3. KVA KAN NAMNA VITNA OM?

a. Gamal tru og gamle merke

b. Ville dyr og fuglar; jakt og fiske

c. Fiske

Fiske i sjøen

Fiske i elvar og vatn

d. Urter dei nytta

e. Tre og arbeid i skogen

f. Berggrunn, mineralar og grus

g. Husdyrhaldet

h. Slått

i. Stengjer og gardar

j. Frukthagar

k. Bytesteinar og markaskil

l. Ferdsle

m. Gardssamfunnet

n. Teigar og åkrar

4. PERSONNAMN

5. GRUNNORD

NAMNELISTER

LITTERATUR

1. INNLEIING

a. Historie.

Oldfunn

Tidlig busetnad

Bronsealder

Jernalder

Dei eldste namna

Det kan vera vanskeleg å fastsetja kronologiske grenser for stadnamna. Enkle namn kan vera gamle, medan «vanskelege» navn kan vera unge. Det gjeld ikkje minst avleidde namn. Det er rimeleg å tru at dei største formasjonane, særleg vassdrag og fjell, har fått namn fyrst. Desse gjeld meir som merkenavn. Ubunden form på namna gjeld og i ein viss grad som alderskriterium.

Namn er individualiserande.

Stadnamna er individualiserande, dvs. at ein eigenskap eller eit særmerke er gjort til namnebærar. Oftast gjeld det særmerke ved naturtilhøve. Mange namn som er knytte til gardsdrifta har fått namn etter nytteverdien, og særleg om denne nytteverdien skilde seg ut frå eventuelle andre nytteverdiar på staden.

Då kan ein tenkja på Brakhaug (Brakje = kvinnhersk for einer) og kanskje har vi fleire namn med brakje-, mens det er rett få namn med Lyng-. Brakje vart i stor grad nytta til brennefang og røyking av kjøt og fisk.

Til denne gruppa med nytteverdi må vi og rekna alle desse namna som går på beiteverdet, til dømes Gras-, Grøne-, Fager-, osv.

Ellers viser namn som Geitasteinen, Øykjbotnen og andre at ymse dyr har vore grunnlag for namnegjeving.

Dei tidlegaste gardane.

Lite omskifte i bondesamfunnet frå millomalderen til ut i 1850-60 åra, dels endå seinare.

Ferdsle med turistar, handel, gjestgjeveri.

Post, vegsamband, trafikk på fjorden.

Litt industri og jobbing først på 1900-talet.

Lite innverknad på bondesamfunnet i tida fram til krigen

Noko utflytting. Utvandring og sjøfart.

Lite pengar mellom bøndene heilt ut på 1950-talet.

Båtruter til Bergen. Kommunikasjon generelt.

Stort omskifte i 1960-åra. Storindustri. Innflytting. Folkevokster. Framand påverknad.

Gardsbruka nedlagde. Industriarbeid. Stor tomtedeling. Kommunale bustadfelt.

Stadnamna forsvinn når ingen brukar dei (d.e. når ingen lenger brukar jord-, skog- og fjellandskapet slik det opphaveleg vart gjort).

Kva vart folk frå bygda kalla (Heresundarar??)

b. Naturtilhøve, vokster- og dyreliv.

Grunnfjellsområde, men med fyllitt. Mykje granitt og gneis. Andre fjellsortar.

Fjellgrunn som bakgrunn for jordsmonn. Dyrka jord. Morenemark. Skredmark. Elvar, bekker og vatn.

Dalar og deld. Fjell og haugar. Lier og vokstrar. Urdar og rindar. Skorer og upser.

Gardane og korleis dei ligg i lendet. Skog. Planta skog. Villskog. Barskog. Lauvskog. Bærslag i skog og fjell.

Om bjørn og ulv. Elg og hjort. Oter og andre vassdyr.

Fugl i skog og li. Sjøfugl. Naturfreding (Herøya). Rovfuglar. Storfugl. Hegre.

Sjøfiske, fjordfiske. Fiske i elv og vatn. Forureining.

2. SPRÅKTILHØVE

a. Bøyingsformer

b. Gamalt og nytt mål

c. Bunden og ubunden form

d. Bøygde former

e. Bruk av preposisjon

3. KVA KAN NAMNA VITNA OM?

a. Gamal tru og gamle merke.

Har vi namn som seier noko om feiring av kristne høgtider. Jul, påske, pinse eller andre merkedagar i kyrkja.

Er der navn som seier noko om overtru: Tussar og troll. Dverar og alvar eller anna tusseskap. Underjordiske vette eller fabeldyr. Ver merksam på at vi har mykje leirglimmerskifer (fyllitt) i dei lave fjellpartia. Alt på Bergsheiane til eksempel. I Nord- og Midt-Hordland seier dei «tuss» for leirglimmer, sjå om det er noko liknande hos oss. En gammel onkel kalte den flisete bergarten Fyllitt for "tussafjedl".

Har vi navn som seier noko om dvergemål (ekko). Har vi fjell som har namn etter gygr eller trollgubbar. Kanskje kan trollnamnet «gygr» også avleiast av «gydja» (gudinna)

Har vi spor etter at mat vart sett ut på haug eller i urd til haugfolk.

Har vi namn i serien Kyrkje-. Svært ofte vil dette vera såkalla samanliknande namn. Forma var lik ei kyrkje, høgreist, stor e.l. Samanlikningar med Prest- kan vi kanskje også finna.

Mange stader kan ein finna Likstein. Der sette dei kista for å kvila på veg til kyrkja.

Kanskje kan du finna ord samansett med Sundag-.

Har vi fjelltoppar som fortel om gamle merke (Middagshaug). Den er vel fleire stader.

b. Ville dyr og fuglar, jakt og fiske.

Har vi navn eller tradisjon som knyter seg til bjørn eller ulv. Kor mange namn har me med Bjørn- som fyrstelekk. Har vi gamle soger og segner om bjørn, eller kanskje ulv.

Kva kjem fyrstelekken Bringe- av. Er det hannelg?. Har vi hjortenamn eller kanskje andre større dyr.

Kjenner vi til revenamn, eller kanskje mår eller røyskatt.

Har vi namn som kan knytast til skogsfugl, kjenner vi til orreleik.

Det kan tenkjast at Tirhaug har noko med tiur å gjera. Frå Hardanger kjenner vi Tirflot som namnet på ei slette der tiuren spela. Dette kan også ha med tira (å sjå) å gjera, kanskje er der godt utsyn.

Der har vel alltid vore rype i fjell og li, har vi namn som minner om det.

Vi har og andre namn som kråke, hauk og skjor. Finn vi stadnamn som minner om dette. Og ikkje minst har vi hatt ein hegrekoloni i nærleiken.

c. Fiske.

Fiske i sjøen.

Det har vore fiska mykje i fjorden. Brisling i mengder, mussa og anna sild. Vi har turka fisk på berget. Vi veit at heile bygda var involvert i fisketørking på berga. Har vi namn etter dette. Fiskaberje??

Kvar ein gardmann dreiv sitt fiske og nede ved stranda levde folk som hadde si innkome av fjordfiske. Har vi namn etter dette.

Kan vi finna fiskemed. Kjenneer vi namn på fiskegrunnar. Kva heitte plassene der nøtene vart tørka.

Vi fiska torsk «på Grydno», er det folk som kjenner til den i dag.

Langs land kasta vi etter aure - er det folk som kjenner til namn i denne samanheng. Det er laksestader langs land, er der namn knytt til dette fisket.

Fiske i elvar og vatn.

Der har alltid vore teke småfisk i elvane, er der namn i samband med dette. Elvefiske gjekk ofte føre seg i ein høl, kjenner vi namn på hølar.

I Helvikvatnet og Svartavatnet har der vore fiska, kjenner vi til namn i denne samanheng.

d. Urter som dei nytta.

Før i tida nytta ein mange urter til mat eller medisin, både til folk og fe. Har vi døme på tre eller utrer som er knytt til særskilte stader.

Kvonn, kvann, angelica archangelica, er ein av dei planter som vart mykje nytta. Har vi namnedøme på dette.

Angelica hadde ein god smak, dei åt stilken. Frå heile Hardanger har ein gamle soger om bruk av kvann. Dei dyrka kvann og den vart regulert i det gamle lovverket.

Kvann vart nytta mot skjørbuk, tannverk, forgiftning og smitte av ymse slag.

Kjenner vi til at det vart henta forplanter frå utmarka. Eller var der bærplasser som var så viktige at dei fekk namn.

Finn ein moltemyr, er einstabbe nemnt, eller kanskje lusagras, namn med hatl har vi nok fleire stader, her henta dei neter. Er finngras nemnt nokon stad. Kjenner vi til at det vart nytta humle, har vi humlehagar. Kanskje finn vi og at det vart dyrka hamp. Kjenner vi til lindyrking.

e. Tre og arbeid i skogen.

Der skogen ikkje var utskift var han felleseige mellom fleire gardar. Han vart då brukt på eit vis som fortalde noko om ressursdelinga. Han kunne til eksempel vera bytt etter beiterett, skog- og vedhogst eller etter tømmerskog.

Dei kunne mellom anna skilja mellom markaskog, bandaskog, vedaskog og tømmerskog. Markaskog er skog som ein kan nytta bork og bast av til for.

Den viktigaste markaskogen var alm, ask, raun og selje, dessutan vel også vier. Almen var kan henda den viktigaste. Har vi namn etter treslag (Eikehaugen). Sjå om der er namn på Alm-.

Ask vart mykje nytta. Har vi dette i namnetilfanget. Ospelauv vart rekna for godt for. Finn vi Osp- i namna i bygda.

Eik hadde vi litt av i bygda, namn bør vi nok finna.

Er der namn som tyder på lauving, eller døme på stuvar i inn- og utmark. Slike stuvar vart marka med 7 - 8 års mellomrom. Vart det laga hatleband til tynner, har vi namn etter dette.

Lind var også eit verdfult tre, men finn vi noko om dette treslaget.

Vi finn vel helst mest av bjørk, det bør vi finna att i stadnamna. Bjørka vart helst nytta til ved. Det same galt older. Brakhaug har vi vel fleire plasser. Mange slike samansette namn med namn for treslag eller plante fortel knapt noko om rolla dei ymse slaga spela, men ofte kan det vera slik at nett der veks det meir enn andre stader. Vi har vel døme på klunger, i Klungerhaugen, men noko nytte var det knapt i han, han var vel heller til skade.

Barskog til nytte var vel helst bare fura. Namn med Fure- bør vel finnast.

Vi bør vera på utkikk etter kolbrenning, sjå om vi i namna har vitnemål om slik aktivitet. Kanskje finn ein også døme på tjørebrenning.

f. Berggrunn, mineralar og grus.

Er det råd å finna vitnemål om gruvedrift, mineralar eller rett og slett uttak av grus. Vi har Gruo, som rett og slett er eit grustak til bruk for bygdavegen.

Nede i Helvik finn vi Limobmen. Kan dette vera brenning av kalkstein. Sjå på Moster og arbeidet med kalkstein der.

g. Husdyrhaldet

Husdyrhald spela ei viktig rolle i eldre tid. Vi finn mange namn som vitnar om dette. Sjå etter ymse nemne for hest, ver merksam på at ross er hest. Rosshagen er Hestahagen. Ellers finn vi blanding mellom hest og øyk, merr kan kanskje også finnast.Kanskje er der ord på Naut-, Fe-, eller Bu-. Kalv- i ymse samansetjingar kan vera nytta. Smale- og Geit- vil vi finna ein del av. Ellers har vi namnet Skiljingshauen som har med husdyr å gjera.

h. Slått

Vi vil finna nokre slåttenamn i lier og oppe under fjellet. Husdyrhaldet var stort i forhold til den dyrka jorda. Dermed måtte dei ta i bruk uteslåttar. Slåtto bør vi då finna fleire stader, rett og slett ord for slåtteteig. Sjå om der kan finnast andre namn i samband med slike slåttar.

i. Stengjer og gardar

Innmark og slåttar laut vernast med gjerde og gardar. Mange samansetjingar med -gard seier vel ikkje stort, men Hagard kan vel tyda hage og gard. Garde var som oftast eit steingjerde.

Grindane hadde ofte namn. Prøv i finna disse namna. Le vart vel ofte nytta. ( Bersleet).

j. Frukthagar

Gard tyder ikkje bare gjerde, eller matrikkelgard, men også det som er inngjert, det som er innafor garden, oftast var dette ein frukthage. Prepisisjonen vert i slike høve «i».

Sjå etter Aldehagen eller Aldegaren. Alde er gamalt ord for frukt.

Kirsebær- og Hirsebær- er andre døme på slike Hagar. Alle desse Alde-hagane låg nære husa eller i tunet. Sjå om der er namn som vitnar om bærdyrking i slike hagar.

k. Bytesteinar og markaskil

Skiljet mellom det som er mitt og det som er ditt er skarpt markert i det norske bondesamfunnet. På heimebøen skilde ofte eit gjerde mellom grannar, der er det sjeldan tvil om kor bytet går. Verre var det i utmarka, her har vi mange rettssaker. Finn vi nokre slike merke i Bringedalsbygda.

Har vi navn på bytessteinar, delelinjer eller bytesbekker/-elvar. Markerte haugar og høgder var nytta til byter.

Krossar vart slegne inn i bergknausar, i jordfaste steinar eller i nedsette bytesteinar. Har vi namn på markasteinar eller -knausar. Kanskje store tre vart nytta, sto dei i byteslina så vart dei gjerne freda.

l. Ferdsle

Mange stiar og småveier i liene er grodd igjen. Dei vert ikkje nytta meir, men nye er då komne til. Stiane og lendet ikring gav ofte namn til dei gamle veiene. Vi finn vel både Stien og Stigen. Ein slik veg laga seg ofte sjølv. Nokre gonger laut folk hjelpa til med å fylla i ei ur eller leggja til rette nokre steinar til trinn. Stegane er eit slikt namn der det er lagt inn trinn i vegen. Slike stiar kryssa elvar ved vadeplassar, har vi namn på slike. Kanskje har vi ei lita steinbru eller ei klopp også. I bratt og ulendt terreng får vi kleivar. Finn vi slike. Brekker har vi vel fleire av. Ei brekka er noko lettare enn ei kleiv. Ei brekka vil vel alltid verta nytta i samband med ein veg. Er ein på toppen av Brekko så kjem ein på Leite, med utsyn til fleire kantar.

Kjem ein sjøvegen så kjem ein til ei Lending (Hagalendinjo) eller ein kjem til ei stø (Berste). Har vi andre namn og nemne om slikt. Er der Laberg nokon stad. Vanleg var det her at skutene la til og lasta ved. I Jaktehamnen har der nok vore liggjeplass for jakter.

Døme på transport er det verdt å merka seg. Namn som Lass-, Køyrsle- osv. er slike namn.

m. Gardssamfunnet

Gjennom stadnamn kan vi rekonstruera den gamle sjølvbergingsgarden med eiga kvern, smia, låve, sauefjøs og alle dei andre hus og kjellarar som var i bruk. Vi må registrera alle kvernnamna, kanskje finn vi også Mylne-. Har vi namn etter kverndammar eller stemmer. Har vi minne om smier, kanskje der er på Berget. Eldhus er der fleire av. Løa, flor og fjøs var ofte eigne hus. Vi finn kanskje Løåkeren, Løtufto og andre namn som minner om eldre uthus. Stamper var der nokre av, kor finn vi dei.

Seterhus har vi og, dette må registrerast. Vi har vel og stølar.

n. Teigar og åkrar

Mange av stadnamna våre er frå ei tid med teigblanding. Kvar eigar hadde derfor sin eigen Bøteig, Løeteig, Storeteig osv.

Teignamna er ofte relasjonsnamn. Kleivateigen (ved Kleivane), Fossateigen (ved Fossen) osv. Spannsteigen seier noko om størrelsen. Eit spann var eit jordmål så stort at landskylda av stykket var eit spann smør.

Fjøringen eller Fjæringen har samanheng med ein fjordung (1/4) av eit holmål.

Åkernamna må vi få med oss. Dei har ofte namn etter forma på åkeren. Langåkeren, Storåkeren osv.

Flekkje er også eit slikt samansett namn som er mykje brukt, og sjølvsagt ekro i alle samanhangar. Ellers vil vi finna stykkje og voll..

4. PERSONNAMN

Vi vil finna 46 namn med manns- eller kvinnenamn som førsteledd mellom stadnamna i Bringedalsbygda. Då er ikkje teke med Jørn- som namneledd i Jørnnipen. Dete personnamnet er heilt ukjent i Kvinnherad og det rimer ikkje at ein fjelltopp skal ha dete namnet når områda ikring har namn med ørn- som nemneledd.

Personnamna knyter seg til åkrar, ækrer, sek, tufter, bekker, kjelder, haugar, steinar og liknande. Dessutan vil vi finna dei i samband med budstad- og plassnamn.

Namna har i mest alle høve tilknytning til arbeidslivet i jordbruket. Åkrar kan få namn etter han som braut han, det same kan ei kjelde få (etter han som steinsette kjelda), ei gamal tuft kan få namn etter den som budde der. Ofte var det husmenn eller tilreisande som braut opp den nye åkeren. Svenskestykket har med døme på, kanskje er hallingen også eit slikt døme. Mange av namna er vel helst knytte til brukaren. Vi har nytta kyrkjebøker og ymse andre kjelder for å etterspora kven dei var, dei som var opphavet til namnet. Andre som har granska dette seier at storparten av namna er knytt til husmenn og liknande. Vi vil sjå at slik er det nok ikkje i Bringedalsbygda.Det var ofte slik at personnamn som stadmanm ofte er knytt til, eller har kome opp ved eit uhende. Nokon har late livet eller gjort skade på seg

Vi vil sjå at vi finn nær halvparten av namna i Bringedal og at Berge har rett mange. På dei andre gardane er der få namn med personnamnledd.

Bringedal 16 personnamn

Britha, Bård, Gjertrud?, Haktor, Jens, Jorunn, Jornille, Mons, Peder(Per), Sjur, Stor-Ola, Tjukke-Gjert, Tore, Torstein, Trine, Schrøder.

.. stadmnamn

Berge 7 personnamn

Guri, Hallvard, Jens, (Jørn?), Madli, Rikard, Tørres, Ølver.

….stadnamn

Tveit 4 personnamn

Amund, Hans, Lars, Torborg

….stadnamn

Helvik 3 personnamn

Gamle-Jon, Petter, Torber

….stadnamn

Raustein 3 personnamn

Jens, Torborg, Ågot

….stadnamn

Nokre av namna finn vi berre ein gong. Men ofte er same personnamnet nytta fleire gonger. Vi har døme på dette på Berget der Trine- finst i fleire namn, Haktor- i Bringedal, Gjert- i Bringedal, Guri- i Lio, Hallvard på Berge, Lars- på Tveit osv.

Vi vil sjå at nær sagt alle namna let seg spora. Dei er namn som var i vanleg bruk i bygda. Dersom ein godtek at Jørnnipen er namnet på denne fjelltoppen på Berge, så fell dette dette utanfor rekkja av bruksnamn i bygda. Dette namnet har aldri vore i bruk her. Eit kvinnenamn som Gjertrud kan ein heller ikkje finna døme på. Det er difor lite truleg at Gjertruo i Bringedal har noko med kvinnenamnet Gjertrud å gjera. Er det personnamn, så kan det vera mannsnamnet Gjert det er snakk om. Dette namnet har vi fleire døme på i Bringedal.

I denne oversikten tek vi med etternamnet Schrøder fra Herøya. Dette er eit etternamn, og det er det einaste etternamnsdøme vi har.

Vi skal no sjå kven dei var desse namneopphava.

Amund

Amundsholo Dette namnet finn vi på bnr. 1 på Tveit. Det er eit innmarksstykke, skrive ned i 1931 av Lars Tveit. Amund-namnet var i bruk på 1600-talet, ikkje seinare.

Gotskalk Endreson og Sofie Hansdotter budde på Tveit i fyrste halvdel av 1600-talet. Dei hadde i alle fall 3 søner; Endre, Aamund og Lars. Endre og Aamund åtte begge i garden i åra 1660-1680. Men dei kom opp i rettstretter om eigedomstilhøva. Først i 1666 då Lars stemnde dei to andre brødrene. I 1677 var det Aamund som ville ha rett til ein apal som sto i tunet på garden. Slike tretter med fylgjande delingsavgjerder om eigedom førte ofte til at teigar og annan fekk namn i samsvar med eigedomstildelingane. Sjå ellers seinare om Lars-namnet på Tveit.

Britha

Brittetjødnane. Dette er navn på nokre små vatn som ligg på flatene bak Nipen. Dei ligg dermed i fjellmark som ikkje er utskift. Dei ligg like inntil fjellmarka til Bringedal. Navnet er skrive opp av Karluf Stoknes i 1931, Brittekjødno, og i 1946 av Harald Bringedal, Brittetjødnene.

Namnet vart nok nytta i fleirtalsforma i 1950-åra. Brittetjødnane. Det er grunn til å tru at det er kvinnenavnet Britha som er grunnordet. Vi veit ikkje kven det er som har vore opphav til namnet. Det har vore mange Britha som har sete som gardkoner i Bringedal:

Bruk nr. 1.

Britha Gotskalksdatter Bringedal, f. 1720. Gardkone 1745-1777.

Britha Jonsdatter Bringedal, Gardkone 1813-1848.

Bruk nr. 2.

Britha Nilsdotter Berge Bringedal, f. 1835 Gardkone 1868-1886. Ho var 3. kona til Samson Olsen Bringedal.

Bruk nr. 4.

Britha Jonsdatter Tveit Bringedal, f. 1727 Gardkone 1750-1763.

I tillegg til desse som er rekna opp her er der mange jenter med Britha-navnet på garden. Brittetjødnane ligg slik til at det også kan vere folket på Berge som har navnsett denne staden. Vi kjenner til at når folk om kvelden gjekk på fjellstølen for å mjølka kyrene så kunne det henda at dei heldt seg så langt oppe som ved Brittetjødnane. Det kunne difor vera eit slit å henta mjølkeskvetten om kvelden. Det kan vera ei av stølsjentene som har streva seg opp dit som har gitt desse små vatna namn. Noko uhende eller ulukke kan vel knapt ha hendt her. Vatna er så små at knapt nokon kan drukna her.

Bård

Båragaren. I 1857 kom Skarvatun-slekta til Bringedal. Dette året kjøpte Bård Hansen Skarvatun bruk 4 i Bringedal av Johannes Larsen. Dermed kom Bårda-namnet til garden og det har fylgt etterkomarane sidan. Bårdagarden var tilnamnet på dette bruket og det er oppskreve i 1931 av Karluf Stoknes. På denne tida låg husa på dei 3 bruka i Bringedal i eit klyngetun, og det var stor grad av teigblanding. Dermed fekk vi alle desse teig- og åkernamna som vi finn i Bringedal i dag med personnamn. Utskifting av innmarke kom midt i 1870-åra.
Då vart også tunet delt og husa flytta. Grunnmurane stod godt synlege til langt opp i 1950-åra og namna finn vi enno som namn på -tuft.

Bårseflåto. Dette namnet er oppskrive i 1931 av Karluf Stoknes som namn langs støls-/skogsvegen. Ordet flot kjem av eit gamalt ord flotr som betyr flat. Ei flot tyder då ei flat mark, ei flate. Fyrste leddet er oppskreve som Bårse- og det er noko uvisst kva tydinga er. De kan tenkjast at det er ei samansetjing med Bård, men stavinga «se» høver dårleg. Se kan vera sær (sjø) men i vårt namn høver ikkje sjø. I Telemark har vi namnet på eit vatn i Bordsæ . Det skal koma av elve-namnet Borda, som har ordet bord som opphav. Det kan då henda at namnet kjem av det same grunnord som vi har i Børsum eller Børseim. Det skal vera Byrgis- eller Birgis-. Dei kan ha opphav i ordet byrgin, ei tyding som Oluf Rygh peikar på er henta frå Island: Lukka inne, innhegna stad. Den kan då vera innhegna av fjell eller knausar. Å byrgja skal då tyda å lukka. Denne tydinga finn ein mykje av på Austlandet men lite her vest. Men i Strandebarm har me garden Børseim som i gamal tid vart skriven Birgiseimr og på denne garden er tydinga «innelukka» nytta. Dersom ein kan finna namnestaden kan ein kanskje sjå om den siste tydinga høver.

Jon

Gamlejons-ækro. Namnet finn vi på Inngjerdet, på bruk nr. 4 av Helvik. Det er oppskrive av Leonard Torkelsen i 1931 og var då namnet på ein gamal åker.

Året 1824 vart Inngjerdet busett for fyrste gong. Då kom Ole Johannesen hit med kone og to små gutar. Men jordelappane var nok dyrka opp tidlegare og brukt under hovedbruket i Helvik. Sjølv om der var ein gut som heitte Jon i barneflokken på Inngjerdet så var nok ikkje han opphavet til namnet. Famelien reiste til Amerika i 1850-åri. Der vart mykje eigarskifte i åri etter. Fyrst i 1883 roa det seg. Då kjøpte Ljostveit-slekta frå Ølve garden og slo seg ned her. Men i alle desse åra etter 1850 har ikkje Jon vore noko brukt namn på Inngjerdet.

For å finna Gamle-Jon lyt vi gå til hovedbruket og finna ein Jon som verkeleg vart gamal i Helvik. Det var Jon Johannesen Helvik. Han var frå Bjelland og født i 1795. I 1827 gifte han seg med Kari Samsonsdotter Helvik, enkja etter Ivar Abelsen. Han dreiv deretter halve bruket i Helvik heilt til Ivar og Kari sin eldste son tok over hans del i 1860. Jon Johannesen dreiv med fraktefart og ved- og fiskehandel. Han åtte del i ei jekt. Det er fortalt at han var ein mykje bruka felespelar. Då styksonen tok over bruket hans så flytte han og kona ned i Øyjordo og her døydde han i 1888, 93 år gamal. Det er då truleg at det er han som har dyrka opp Øyjordo, eller hatt bruksretten til dette jordstykkje på nngjerdet.

Gjertrud

Gjertruo Dette er namnet på ein gamal åker på bruk nr. 4 i Bringedal. Det er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Dette kan godt vera kvinnenamnet Gjertrud. Dette er då eit namn som ikkje er brukt i bygda. Der er ikkje født jentebarn med dette navnet på garden og heller ingen gardkoner har hatt eit slikt namn. Sjølvsagt kan det vera ei kvinne som ikkje har vore fast busett på garden som er opphavet til namnet.

Endinga på «o» er ei typisk ending for kvinnenavn, eller forsåvidt hokjønnsord, i daglegtalen i Bringedalsbygda. Anna, Hanna, Britha, Kari osv. vert i daglegdags omtale til Anno, Hanno, Britto, Kario osv. Difor kan Gjertruo vera omtaleforma av kvinnenavnet Gjertrud. Dette er eit tysk namn som var vanleg brukt på Vestlandet, særleg i Bergen og Hordaland. Frå tida kring år 1500 og utetter hadde vi ein relativt sterk auke i bruken av namnet. På 1700-talet ser vi at namnet er mykje brukt i Kvinnherad.

Men kvinna bak namnet kjenner vi førebels ikke noko meir til. Men det kan nemnast at Olav Hallvardssson på nabogarden Berge, født i 1712, i 1740 vart gift med ei Gjertrud Pedersdotter. Ho fekk eit kort liv for Olav gifte seg oppatt alt i 1743.

Guri

Gurihusbekkjen Oppskrive i 1946 av Hilda Klette. Navnet finn vi i Vågen i Instagjerdet inn mot Lio. Bekken renn ved Gurihussteinen.

Gurihussteinen Oppskrive i 1946 av Hilda Klette. Steinen ligg i Instagjerdet inn mot Lio. Steinen ligg ved sida av Gurihusbekkjen.

Guristeinen Oppskrive i 1946 av Nils Huse. Det skal vera ein stor stein som ligg på innmarka. Såleis må dette vera eit anna namn enn det som er skrive opp i Vågen.

Guri er eit mykje nytta namn i Bringedalsbygda. Men i Vågen er der ikkje mange. Den som fell i tankane er Guri Andersdotter gift med sersjant Olav Tommassen. Han kom til Vågen fyrst på 1740-talet. Han var vel helst ei uroleg sjel. Han fekk fyrst barn med ei jente frå Skåla. Så gifte han seg med Dortina Eriksdotter fyrst i 40-åra, og flytte då til Vågen. I 1745 gifte han seg så med Guri og fekk i alle fall tre barn med henne, barn som alle vart buande på Berge og i Vågen. Olav var død i 1777. Vi kjenner ikkje dødsåret for Guro. Dotter deira, Dortea Olavsdotter, gifte seg med ein gut frå Berge og slo seg ned i Vågen frå ikring 1780. Dei fekk ei dotter, Guro, i 1789. Men ho gifte seg og flytte til Fjeldberg, og kan vel difor ikkje vera opphavet til namnet. Det kan tenkjast at då Olav var død i 1777 og der kom nye brukarar, så levde Guro som enkje i ei lita stove på Instastykket, i Gurihuset. Dette kan ha lege ved denne steinen og ved bekken. Kanskje er der tuft som viser enno i dag? Seinare har der ikkje vore Guri i Vågen.

I 1801 var der ei gamal kone på 80 år på Berge. Namnet var Guri Olsdotter Berge. Ho var flytta inn hos svigerdottera, Anna Nilsdotter Berge. Dei kan ha vore busette i Lio. Denne Guri gjekk rundt som legdslem. Det er vel grunn til å tru at det var slike gamle koner som var opphav til stadnamna. Gjerne då ved at dei har hatt små stover som dei budde i og som måtte stadfestas.

Haktor

Haktorsekjo

Haktorskjeldo

Haktorstufto

Alle desse er namn på innmarka på bruk nr. 4 i Bringedal, oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Det fyrste er eit engstykke, det andre er namnet på ein gamal brunn og det siste er tufer etter hus som no er borte.

Namnegjevaren her er nok lett å finna. Det er Haktor Andersson Onarheim som kom til bruk nr. 2 i Bringedal i 1867 då Samson Olsson måtte gå frå garden. Utsksifting av innmarka gjekk føre seg i åra frå 1872 til 1876 og då varte det og fastlagt at Haktor skulle flytta tunet sitt til der det no er. Dei gamle tuftene viser enno. Haktorskjeldo var den gamle brunnen i Haktorstunet.

Hallvard

Hallvardshauen Dette er ein haug i skogen på Berge. Det er skrive opp av Johannes Berge på bruk 2, nordre bruket, i 1931. Det er også notert på bruk nr. 3, søndre Berge, i 1946. Kven som då er kjelde er ikkje sagt.

Dette er ei namnegjeving som kan tyda på at ei ulukke kan ha hendt her, kanskje har ein Hallvard køyrt eit tømmerlass over seg eller gjort skade på seg på noko vis.

Hallvar er eit mykje brukt namn på Berge, det har gått att i mange hundre år. Den første Hallvard som kom her var Hallvard Tørresson, 1659 - 1731. Han kjøpte garden i 1698.

Sonesonen hans, Hallvard Nilsson Berge, 1736 - 1803, overtok garden i 1765. Han hadde og ein son med same namnet født i 1787 men gifte seg og flytte frå bygda. Det var bror til denne Hallvard, ein som heitte Nils Hallvardson som tok over bruket på Berge. Han fekk ein som som han døypte Hallard i 1802. Han vart bare 20 år gamal. Han drukna i orkan ved Bukken i 1822. Det kan knapt vera han som er opphavet til namnet. Men sonason til Nils Hallvardsson, ein med navnet Hallvard Larsson som var født i 1836 vart heller ikkje gamle karen. Han døydde alt i 1853. Det kan henda at han kom ut for noko i skogen.

Hans

Hansabakken Navnet finn vi på bruk 4 av Tveit og det er skrive opp av Helge Haugse i 1946. På hovedbruket på Tveit er nok Hans-navnet brukt ein del. Hans Johnsen, født i 1740 vart husmann på Stølen, så det er nok ikkje han som har gjeve namn til denne teigen. Hans Johnsen, født i 1825, reiste som ung gut til Amerika og har vel heller ikkje vore namnegjevar. Mannen må kanskje vera Hans Aamundsson Kro, født i Kro i 1749, og som sat som husmann i Kro heilt til han døydde i 1807. Han hadde to døtre som heitte Anna. Den eine tente på Tveit i mange år og døydde ugift. Den andre vart gift med Jens Hallvardsson frå Berge. Der var også ei tredje jente som vart gift i Longgato.

Ingeborg

Injeberdalen Namnet finn vi på Raudstein, bruk nr.1, og det er skrive ned i 1931 av Nils Raudstein. Det var då namn frå beiteland i utmarka.

Der er to kvinner med navn Ingeborg som er født, oppvaksne og gifte på Raudstein. Andre kan vi ikkje sjå har hatt noko lang tid på garden. Den fyrste er dotter til Johannes Jonsson og Ragnhild Botolvsdotter Raudstein. Ho var født i 1686. Mor hennar var syster til Lars Botolvsson Bringedal. Ingeborg vart gift i 1723 med Jon Olsson. Desse to tok over Raudstein i 1734 etter mor hennar og dei sat med bruket til 1750. Far til Ingeborg, Johannes Raudstein, var ein vinterdag i 1677 i skogen og løypte tømmer saman med husmannen Jon Olson. Johannes fekk då ein stokk over foten og øydela den. Han skulda husmannen for dette, og han vart dømt til ei bot på 10 riksdalar, ein veldig sum i dei dagar. Ein har undra seg på om det er denne husmannen som gifter seg med dottera til Johannes.

Den andre Ingeborg som har budt på Raudstein er født i 1768 og var dotter til Torgeir Torsson Helvik og kona Anna Hallvardsdotter Dønhaug. Desse to var dei første som bygsla husmannsplasset Slottet, og dei sat på dette bruket frå 1769 til ut på 1800-talet. Ingeborg budde all sin dag på Slottet. Ho vart i 1817 gift med Knut Askjelsson frå Sandvik og dei tok over plasset frå 1818. Ingeborg døydde i 1833. Der var ikkje barn i dette ekteskapet. Det kan like så godt vera denne Ingeborg som har gjeve namn til Injeberdalen.

Jens

Jensaplasset Dette namnet saman med namnet Jensahaugen er oppskrive i 1931 av Kristian Nedrevåge. Namna finst på Plasset Bergendahl under Raudstein.

I bygdeboka for Husnes-sokna er det nemnt at det under Bergendal var eit plassbruk som vart kalla Jensaplasset. Det låg ovanfor Bergendal. Det skulle vera Jens Torsson Raudstein, gift med Sigrid, som var opphavet til namnet. Men namnet Sigridplasset skal og ha vore brukt om denne plassen. Dei skal ikkje ha hatt born. Han skal ha vore skomakar, treskomakar og laga kiper. Sigrid-namnet er mykje brukt på Raudstein. Det kom til garden med Siri Aamundsdotter frå Kro som vart gift med Nils Rasmusson i 1770. Ho døydde i , presten har notert at ho var 96 ½ år gamal. Manntalet i 1875 nemner Jens og Siri. Dei er då skrivne til husmannsplasset Grønnevig. Han er født i Kvinnherad i 1838. Han er kalla skomakar, inderst og dagarbeidar. Kona er Siri Olsdatter og er født i 1839 i Eids Sogn i Fjeldberg. Det er ikkje nemnt barn i denne teljinga. Ved teljinga i 1891 bur dei enno i Grønnevik begge to Dei budde ikkje på Raudstein i 1865. Og Jens er heller ikkje født på Raudstein så dei må nok ha kome utanfrå.

Jensahaugen Sjå ovanfor.

Jensastøi Namnet er skrive opp av Henrik Hjønnevåg på bruk. Nr. 5, Lio, under Berge i 1946. Det er namnet på båtstøa.

Jens Jensson og Madli Pedersdotter sat med dette plassbruket frå ca 1860 og til ut i 1890-åra. Ved folketeljinga i 1865 så bur Jens Jensen, husmann med jord, 72 år gamal og født i Kvinnherad i Ytra Lio. Han er gift med Maddela Pedersdotter. Ho er 49 år gamal og er også født i kvinnherad. Dei har ein 19 år gamal tenestegut i huset, Bertel Bertelsen. I 1875 bur dei der og. Det er notert at han er født i Husnes sokn i 1793. Ho er født i Kvinnherad sokn i 1816. Vi veit ikkje sikkert kvar dei kom i frå. Truleg er det denne Jens som har gjeve støi namn. Madli er kanskje opphavet til Madlisteinen som og finst på dette bruket. Madli sat nok med plasset aleine ei tid. Ved folketeljinga i 1891 bur ho her som husmannsenke. Ho driv jordbruk for eigen rekning. Då hadde Rasmus Klette flytta hit saman med famelien. Madli, eller Maddel Pedersdatter Lien; som ho vert kalla, må nok ha hatt si eiga stove. Denne Jens Jensen kan vera son til Jens Jensen Omvik og kona Brita Haldorsdotter Tveit som bygsla i Lio frå 1824 til 1854. Dei hadde ein son Jens, født i 1794. Han gifte seg i 1827 med ei jente frå Guddal og reiste til Vikedal. Men det kan godt vera han som er komen attende som enkemann i slutten av 1850-åra og slått seg ned i Ytra Lio etter at foreldra var døde. Vi veit at han budde i Lio som enkemann i 1864 for det var dette året han gifte seg med Maddel Pedersdatter Myklebust. Han var då 69 og ho 47 år gamal.

Maddel døydde i 1901 og ho var dotter til Peder Pederson Musland som sat med eit husmannsplass på Myklebust, Persstykket, i åra 1791 til omkring 1820. Mor til Maddel var Ingrid Larsdotter Fet.

Ole Jensen Onarheim skøytte plasset til Rasmus Meidel Klette i 1896.

Jorunn

Jorunatufto Me finn namnet på bruk nr. 4 av Bringedal. Det er oppskrive i 1931 av Karluf Stoknes. Det var namnet på ei gamal hustuft (gamal grunnmur).

Namnet Jorunn eller Jorinda, er litt særskilt i Bringedalsbygda. Så langt me kan sja er namnet brukt bare ein gong. Namnet vitnar om ei syrgjeleg livssoge.

Jorinda Mikkeldotter frå Storesætre på Tysnes vart gift med Lars Olsson på bruk 2 i Bringedal. Han omkom ved eit vådeskot då han var på vårsildfiske sør ved Røvær. Han var då 36 år gamal. Jorinda sat att med garden og 6 små ungar. Ho klarte ikkje å sitja med garden og ungane hennar kom på bygda. I 1865 er ho ført opp saman med famelien til Peder i Hauen. Om ho då budde i huset hos han eller om ho hadde eit lite hus veit me ikkje, men som me ser av namnet har ho nok hat ei lita stove. Ho levde av spinning og av fattigkassen. Ho var då 51 år gamal. Vi veit at den nest yngste sonen hennar, Mikkjel, var reist til Amerika i 1857, bare 14 år gamal. Han har etterslekt i USA i dag. Ho må vera død før 1875.

Jornille

Jornillesekjo Dette namnet er brukt om eit engstykke på bruk 4.

Vi kjenner til at Jornille Christoffersdotter var gift med husmannen Ole Olsen på Berget i 1731. Vi kjenner ikkje meir til dei. Men han var nok borte herifrå i 1746 då Mowatslekta, med Anders Andersson flytte hit. Namnet kan kanskje ha samanhang med denne Jornille. Sjå ellers under Trine-navnet på Berge.

Lars

Larsabråte Navnet er skrive opp av Harald Bringedal i 1946. Det er eit innmarksstykke på nabogarden Berge. Bråtet litt på oversida av bygdeveien og er nok eit heller ungt namn.

Nabobruket til bruk 2 i Bringedal er bruk nr. 3 av Berge, Søndre Berge. I 1946 sat Lars Larsson Berge, 1892 - 1985, (Vetle-Larsen) som brukar på garden. Larsabråtet fekk då namn etter han. Larsabråtet låg på oversida av Larsaløo.

Dette bråtet gjekk og inn på Bringedalsgarden utan at det er ført noko namn på det på den sida av skiftelina.

Larsmanne- Desse tre namna er oppskrivne av Lars Tveit i 1931. Vi finn dei alle under bruk

rindo nr. 1 av Tveit. Vi finn dei alle i skogen/utmarka. I 1946 har Helge Haugse ført

opp Larsmannsletto, som eit utmarksnamn på nabobruket på Tveit.

Larsmanne-

sletto Den fyrste Lars vi kjenner til på Tveit var denne bror til Amund og Endre som i

1666 stemnde brørne sin for retten til å bu på Tveit. Han tapte denne saka.

Larsmanne- Vi veit at der var fleire rettstretter mellom desse brørne. Namnet kan då sjølv-

steidn sagt ha noko med denne mannen å gjera. På 1700-talet var der født to Larsar på Tveit, men begge desse gifte seg og flutte frå bygda. Ein kom til Undarheim og ein til Seglem. Så var der ingen Lars på Tveit før fyrst på 1900-talet. Men dette namnet er nok ikkje så nytt. Men kven det er som er opphavet til desse namni er ikkje godt å seia. Men sidan vi har andre namn frå dette brødrelaget på 1600-talet så kan ein lett koma til å tru at det er Lars Gotskalksen Tveit, født i 1630-40-åra. Og namnet har han fått etter bestefaren Laurits Johannesson i Valo, gamal norsk bondeadel.

Madli

Madlisteinen Namnet er oppskrive av Henrik Hjønnevåg i 1946. Det er ein stor stein i Ytsta Lio, bruk nr. 5 av Berge.

Sjå det som er skrive om Madli og Jens i Lio under namnet Jensastøi ovanfor.

Mons

Monsane Dette er skrive opp av Kristian Nedrevåge på plasset Bergendal under Raustein i 1931. Han fører det opp som tilnamn på garden.

Husmannsplasset Bergendal er eit nytt plass under Raustein. Den fyrste som budde her var Mons Gotskalksson frå Røssland. Men den fyrste som fekk festesetel på plasset var sonen hans Mons Monsson Raudstein, 1833-1897. Det er truleg han som har gjeve plasset tilnamnet Monsane.

Peder

Perabekken Namnet er skrive opp av Harald Bringedal i 1946. Han meinte det var namnet på bekken som gjekk i bytelina mellom Perahaugen og Brakastykket. Og det er nok eit av namna på denne bekke. Vi veit at han og er kalla Djupedalsbekken.

Både dette namnet og tilnamnet på plasset Haugen under Bringedal «Perahauen» er nok nye namn. Det var Peder Jenssson Berge som slo seg ned her som den fyrste husmannen. Han og Kari Olsdotter Berge budde her til rundt 1895, då sonen Olav tok over plasset. Det er nok Peder Jensson som er opphavet til namna Perabekken og Perahaugen.

Perahauen Hanna Onarheim har skrive ned dette namnet som tilnamn på bruk nr. 6 Haugen under Bringedal i 1946. Sjå ovanfor om Peder Jensson Berge.

Peter

Pitterstykket Namnet er oppskrive av Lars Storås i 1931. Det skal vera eit skogstykke oppunder fjellet på bruk nr. 1, Bakken av Helvik.

Peter har nok i eldre tid vore eit godt kjent namn i Helvik. Mowat-slekta var busett her til midt i 1850-åra. Peter Andersson Helvik, son til Anders Andersson på Berget, 1725-1805 hadde denne garden siste halvdel av 1700-talet. Seinare kom soneson hans, Peter Olsen Helvik, 1787-1812, som bonde på bruket. Der var mykje styr med Peter og kona, så det er godt tenkjande at det er han som er namnevert. Peter Olsson sleit nok for å få det til å bera seg. Då buet hans skulle gjerast opp var der ikkje noko att til deling. Skogen hadde Peter hogge ut så der var no ikkje meir enn til brenneved. Han hadde rett nok ein son med namnet Peter som var fødd i 1821, men han reiste tidleg til Amerika.

No kan det vel tenkjast at Namnet Peder kunne bli til «Pitter». Då har vi i alle fall to som kan vera aktuelle. Den eine er Peder Samsonsson Helvik, 1841- 1900, som sat som husmann på Høgestølen, men han fekk skøyte fyrst i 1893 så han sat ikkje så lenge med bruket. Han var jekteskipper og fiskar. Den andre var Peder Kristoffersson i Øyjordo, 1871-1950. Men det er lite truleg at han heller var opphavet til namnet. Det er truleg difor Peter Olsson Helvik vi har å takka for namnet.

Rikard

Rikarskjeldå Namnet er oppskrive av Nils Huse i 1946. Det kjem frå bruk nr. 4, Bergslio, under Berge. Det er eit namn frå innmarka på bruket.

Namnet har vel helst med eigedomsforholdet til kjelda å gjera. Men vi kan ikkje sjå at der har vore nokon Rikard som festar eller eigar i Indra Lio. Men det kan vera ein kårkall med dette namnet, som kanskje er den som har steinsett ho.

Vi veit at Jens Rikardsson Eik hadde dette plasset frå 1805 til 1826. Han var gift med Kari Torsdotter Bringedal. Dei hadde ein son som heitte Rikard som var nær 80 år gamal, men han flytte til Høylandsbygdo i 1838 og då var han bare 26 år gamal. Den neste brukaren som kom her var Jens Jensson Omvik. Han var fyrst gift med Siri Rikardsdotter Eik, men dei hadde bare vore gifte i 7 år då ho døydde i 1785. Men det må vera mellom desse at Rikard-namnet er å finna, for det har ikkje vore i bruk seinare.

Schreuder

Schreuder-

varde-haven Namnet er fra Herøya og det er oppskrive av Ole Askeland både i 1931 og i 46. Det skal vera namn på et engstykke. Forebels kjenner ein ikkje noko til bakgrunnen for dette namnet.

Sjur

Sjursheller Dette er ein heller i utmarka og det er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Dette er eit namn som ikkje har vore bruka i Bringedal. Sjur-namnet må koma frå andre enn frå folket i Bringedal.

Vi må rekna med at gardbrukarane og ikkje minst husmennene henta mykje av foret sitt i liene. Brukarane tok vel dei beste stadene mens husmennene klauv vel dei verste skårane etter foret. Dersom husmannen hadde lite jord heime, laut han sume stunder få vinna og rydja i utmarka. Svært ofte vil vi finna at når det gjeld utmarka så er det ofte husmannen som har vore opphavet til namn med personnamneledd. Andre stader i fjorden har dei funne at stader i liane der husmenn rudde og bydde, lauva og slo, la ved, der dei sov ute, der har andre - og helst då folket på garden, namnsett ertter døypenamnet til slitaren. At kvinnene og var med på slitet ser vi fleire døme på. Sjursheller kan ha vore ein slik heller der la høy eller lauv, og kanskje tente helleren som hus under arbeidsøktene. No er der ikkje mange men namnet Sjur i bygda, men vi finn namnet på Hauen og i Skogen. Men noko nærare kjenner vi ikkje til dette.

På denne same staden finn vi fleire store helllarar. Sauehildrane (stad der sauene heldt seg i uver), Bølehildrane (stad der det ofte var revehi).

Olav

Stor-Olatufto Namnet kjem frå bruk 4 i Bringedal og det er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Det er då enno ein gong namn på ei gamal tuft der grunnmurar lenge viste att.

Der har vore fleire med namnet Olav i Bringedal. Men det er vel helst to brukarar som namnet kan høva på. Den eine er Olav Torsson Bringedal, 1792- 1869, gift med Brita Jonsdotter Skåluro. Han sat med bruk 1 frå 1813 til 1848 då han skøytte til sonen. Namnet går vel helst på den eldste av fleire samtidige Olavar i Bringedal, og då har vi bonden på bruk 2, Olav Larsson frå Fugleberg i Ølve, som gifte seg med Guro Torsdotter Bringedal i 1810. Olav Larsson var fødd i 1781 og levde heilt til 1870. Sjølv om dei var samtidige i Bringedal så var Olav Larsson eldre, kom tidlegare til Bringedal, og levde lenger enn Olav Torsson. Vi må kunna rekna med at det er Olav Larssons tuft det er snakk om . Denne Olav er far til Lars Olsson som omkom ved vådeskotet i 1847, og dermed svigerfar til Jorunna Mikkelsdotter som er skrive om tidlegare.

Torborg

Torbersnese

Torbersvikjo Desse namna er oppskrivne av Alvhild Helvik i 1931. Det er namn frå Vikjo, bruk nr. 17 under Helvik., og er oppført som namn i utmarka.

Torborvikjo Dette er skrive opp av Johannes Haugse i Kro, bruk nr. 8 og 18 av Helvik, årstal

ikkje sagt. Det er enten 1931 eller 1946. Det er uklart om det er same vikjo det er snakk om. Men dette er bruk under same garden så det kan nok vera same staden det er snakk om.

Tore

Torekjeldo

Torelee

Desse namna er oppskrivne av Karluf Stoknes i 1931, og vi finn dei på bruk nr. 4 i Bringedal. Der har vore fleire med dette namnet på garden. Men det er nok her snakk om Tore Olsson Bringedal, 1815-1893, som var brukar heilt frå 1848 til 1890 då han selde dette bruket til Mons Bårdsson Bringedal. Tore var nordlandsskipper og dette var nok ei viktig inntektskjelde for han, for dette bruket var ikkje så stort. Han var soneson til Tor Olsson Berget og Gislaug Jensdotter Bringedal som sat som brukarar i åra 1780 til omkring 1815. Tore Bringedal, f. 1815, var morfar til Helge Gjertsson Helvik, handelsmann i Herøysundet. Tore var brukar på bruk nr. 1, men det var nærmast eit fellestun for bruk 1 og bruk 4 til heilt opp under krigen i 1940. Fram til omkring 1875 hadde husa på bruk 2 og lege i dette tunfellesskapet. Kvar dette Toreleet låg er ikkje heilt sikkert. Kjelda kan det og vera vanskeleg å stadfesta i dag.

Trina

Trinehauen

Trinehausletto

Trineneset Desse namna er skrevne opp av Hans Hansen Berget i 1931. Det fyrste er ein

høg haug ovanom husa, det neste er ei slette på heimebøen og det siste er eit nes ikkje langt frå Balhamar. Alle namna er frå Berget, bruk nr. 10 under Bringedal.

Dette er eit uvanleg namn i bygda. Men vi finn det nemnt ein gong. I november 1729 vert det halde likpreike over Trine Nilsdotter Berget, ho er då 49 år gamal. På denne tida var Berget husmannsplass. På denne tida var der to jordamenn i Bringedal, Tor Rasmussen og Gotskalk Johannesson. Men vi ser og at ein Olav Olsson Bringedal vert gravlagt i september 1727, 57 år gamal. Dette må vera husmannen på Berget. Han kan då vera mannen til Trine Nilsdotter, for vi kjenner ikkje til fleire husmenn der nede i dette tidsrommet. Som vi ser så sat Trine då som enkje der nede i rundt to år. No ser det ut for at det kom ein ny Olav Olsson på Berget i 1730. Han vert gift med Jornille Kristoffersdotter i januar 1731. Ho vert gravlagt i Husnes som enke i oktober 1759, og presten seier at ho er 90 år gamal. Olav vert ikkje nemnt meir, men vi veit at Mowat-ætta kom til Berget i 1746 så då er vel denne husmannen borte. Men der har budd fleire enkjer på Berget, ei Kristi Nilsdotter vert gravlagt i Husnes våren 1760, ho er då 75 år gamal. Vi kan kanskje tru at dette er ei syster til Trine. Men dette veit vi ikkje noko visst om. Alle desse Trine-namna kan tyda på at det er kårvilkåra hennar som syner seg i namna.

Tørres

Tørisåkeren Namnet er oppskrive i 1931 av Johannes Berge. Vi vinn det på heimegarden på

bruk nr. 2 av Berge. Namnet kom til Berge i 1698 då Hallvard Tørresson kjøpte garden. Han sat med garden til 1731, og deretter kona Anna Olsdotter til 1752. Dei hadde ein son som heitte Tørres men han vart gift i Håvikjo og slo seg ned der. Vi finn ikkje namnet på Berge seinare.

Torstein

Vetle-Torstein Namnet er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931 og er namnet på ein gamal åker

på bruk nr. 4 av Bringedal. Dette er ikkje eit namn som har vore særleg mykje i bruk i Bringedal. Men i manntalet for 1701 ser vi at ein Torstein Olsen, 20 år gamal, er tenestegut i Bringedal. Det er nevnt at han er født på Baroniet, det vil seia ein av baroniet sine gardar. Vi veit at eit av bruka i Bringedal var baronibruk på den tida, det er då mogeleg at han er frå Bringedal. Vi ser at han er tenar hos den 32 år gamle oppsitjar og leiglending Olav Olsson Bringedal. Eit slikt åkernamn vil vel helst setjast i samband med eigarskap, men det høver ikkje på vår mann. Det kan vel då tankjast at han var kanskje den som braut opp denne gamle åkeren.Torstein er ellers ikkje noko vanleg namn i Kvinnherd.

Ølver

Ølvershauen Namnet er oppskrive av Johannes Berge og er frå Nordre Berge, bruk nr. 2 og

det skal vera namnet på ein haug heime på garden. Namnet er skrive ned enten i 1931 eller i 1946. Tidleg på 1700-talet er namnet mykje bruka i Hovedsokna, og helst på Mehl, men vi finn det og på Nes, Skeie, Vang, Naterstad, Årsand og Gjerde. Det er eit skjeldent namn. I 1801 vert det bare brukt på 4 gardar i heile landet og disse gardane ligg i Sunnhordland og ein i Ryfylke. I generasjonen før 1800 finn vi namnet i Sunnhordland, nokre få i Kinsarvik, nokre i Hjelmeland i Ryfylke og ein enkelt namn i Sandnes.

Namnet vert frå midten av 1700-talet borte frå hovudsokna men i 1746 kjem Ølvernamnet til Undarheim. Då gifter Borgny Larsdotter seg med Ølver Olsson Undarheim. Ho var fyrste gongne gift med Olav Johannesson frå Tveit i Bringedalsbygda, han døydde etter 8 år. Så vart ho gift med Olav Hallvardsson fra Berge, han døydde etter bare 1 år. Det var denne Olav som fyrst hadde vore gift med Gjertrud Pedersdotter som vi har nemnt ovanfor. Tredje mannen til Borgny var altså Ølver Olsson Undarheim. Vi kan ikkje sjå kvar han har Ølvernamnet i frå. Både Ølver og kona er nemnte i kyrkjebøkene i juni 1773 då dei døyper yngste dottera, Borgny. Anna er og nemnt i november dette året. Men så er det slutt. Ingen av dei er ført som døde på Undarheim, men det er dei i 1773 etter Husnesboka. Son til Ølver var Gunnar Ølversson og han var gift med Guro Johannesdotter Tveit. Ingen av Ølver-gutane i dette ekteskapet vaks opp, men ei dotter, Malena, vart gift med Samson Olsson Bringedal.

Vi ser at det er mykje hopehav mellom dette Ølversfolket på Undarheim og folk på Berge, Bringedal og Tveit. Truleg må då dette Ølversnamnet på Berge ha samanhang med Undarheimsfolket. Kanskje har Ølver budd ei stund på Berge, kanskje var der ei eiga etter Olav Hallvardsson Berge som gjekk inn i buet på Undarheim. Vi veit at der vart halde skifte etter denne Bersguten som var 2. mannen til Borgny Undarheim.

Ågot

Ågotebakjen Namnet er skrive opp av Nils Raustein i 1931 og er namnet på ein gamal

slåtteteig under bruk nr. 1.

Ågot-namnet har vore mykje brukt i Kvinnherad dei siste tre-fire hundreåra. I siste del av 1600-talet finn vi namnet helst i hovedsokna og i Mauranger. I Bringedalsbygda vart to jenter døypte for Ågot (Aagotte) i 1680-åra, ei på Tveit og den andre på Berge. I byrjinga av 1700-talet finn vi namnet i Kro, i Helvik og på Tveit. Likevel er nok helst på Berge at namnet vart nytta. I 1734 gifter Nils Hallvardsson Berge seg med Aagote Jonsdotter Musland (1702-1762).

Hallvard Nilsson Berge får ei dotter som han kallar Aagot i 1769. I 1813 vert ho gift til Kallestad. Men ho vart enke og omkring 1830 gifter ho seg med Johannes Fartegnson på Raustein og flytte dit. Ho hadde ikkje barn i ekteskapa. Ho vart ikkje gamal på Raustein for ho døydde alt i 1834.

Ole Nilsson og Dorthe Olsdotter i Vågen får i 1781 ei dotter som dei døyper Aagote. Ho er dermed dotterdotter til Ole Tomasson sersjant. I 1820 vart ho gift med Henrik Henriksson og dei slo seg ned som husmannsfolk på plasset Stølen under Raustein. Han hadde fått feste i 1813 og dei sat med bruket til 1838 då dei feste plasset til dottera Marta Kari. I 1850 var Aagothe vorten enke og då skøytte ho husa til dottera.

« En Lade med Flor, Nøst, Ildhuus, Qvernhuus, Svinehuus og en Skudt nær Røgstuen (Glasstuen med Skudt beholder jeg selv)»

Aagothe fekk vilkår: «7 Vaager Havre, 1 Tønde Poteter, Bruken af Ildhuusflekket og Stueflekket»

Vi ser at det her vert nemnt to små åkerlappar med namn som har gått i gløymeboki.

Vi ser at det er Bers-jenter som tok Ågot-namnet med seg til Raustein. Marta Kari hadde 13 born og ei av dei var Ågot.

Den som har gjeve namn til slåtteteigen er nok Ågot Olsdotter frå Vågen.

GRUNNORD

NAMNELISTER (Her kjem alle namna sett opp i skjemaform med alle opplysningar).

LITTERATUR

Thu, 11 Mar 2004 21:08:23 GMT

NOKO OM STADNAMN I BRINGEDALSBYGDA

(Skisse til en liten rapport).

INNHALD

FORORD

1. INNLEIING

a. Historie

b. Naturtilhøve, vokster- og dyreliv

2. SPRÅKTILHØVE

a. Bøyingsformer

b. Gammalt og nytt mål

c. Bunden og ubunden form

d. Bøygde former

e. Bruk av preposisjon

3. KVA KAN NAMNA VITNA OM?

a. Gamal tru og gamle merke

b. Ville dyr og fuglar; jakt og fiske

c. Fiske

Fiske i sjøen

Fiske i elvar og vatn

d. Urter dei nytta

e. Tre og arbeid i skogen

f. Berggrunn, mineralar og grus

g. Husdyrhaldet

h. Slått

i. Stengjer og gardar

j. Frukthagar

k. Bytesteinar og markaskil

l. Ferdsle

m. Gardssamfunnet

n. Teigar og åkrar

4. PERSONNAMN

5. GRUNNORD

NAMNELISTER

LITTERATUR

1. INNLEIING

a. Historie.

Oldfunn

Tidlig busetnad

Bronsealder

Jernalder

Dei eldste namna

Det kan vera vanskeleg å fastsetja kronologiske grenser for stadnamna. Enkle namn kan vera gamle, medan «vanskelege» navn kan vera unge. Det gjeld ikkje minst avleidde namn. Det er rimeleg å tru at dei største formasjonane, særleg vassdrag og fjell, har fått namn fyrst. Desse gjeld meir som vegmerkenamn. Ubunden form på namna gjeld og i ein viss grad som alderskriterium.

Namn er individualiserande.

Stadnamna er individualiserande, dvs. at ein eigenskap eller eit særmerke er gjort til namnebærar. Oftast gjeld det særmerke ved naturtilhøve. Mange namn som er knytte til gardsdrifta har fått namn etter nytteverdien, og særleg om denne nytteverdien skilde seg ut frå eventuelle andre nytteverdiar på staden.

Då kan ein tenkja på Brakhaug (Brakje = kvinnhersk for einer) og kanskje har vi fleire namn med brakje-, mens det er rett få namn med Lyng-. Brakje vart i stor grad nytta til brennefang og røyking av kjøt og fisk.

Til denne gruppa med nytteverdi må vi og rekna alle desse namna som går på beiteverdet, til dømes Gras-, Grøne-, Fager-, osv.

Ellers viser namn som Geitasteinen, Øykjbotnen og andre at ymse dyr har vore grunnlag for namnegjeving.

Dei tidlegaste gardane.

Lite omskifte i bondesamfunnet frå millomalderen til ut i 1850-60 åra, dels endå seinare.

Ferdsle med turistar, handel, gjestgjeveri.

Post, vegsamband, trafikk på fjorden.

Litt industri og jobbing først på 1900-talet.

Lite innverknad på bondesamfunnet i tida fram til krigen

Noko utflytting. Utvandring og sjøfart.

Lite pengar mellom bøndene heilt ut på 1950-talet.

Båtruter til Bergen. Kommunikasjon generelt.

Stort omskifte i 1960-åra. Storindustri. Innflytting. Folkevokster. Framand påverknad.

Gardsbruka nedlagde. Industriarbeid. Stor tomtedeling. Kommunale bustadfelt.

Stadnamna forsvinn når ingen brukar dei (d.e. når ingen lenger brukar jord-, skog- og fjellandskapet slik det opphaveleg vart gjort).

Kva vart folk frå bygda kalla (Heresundarar??)

b. Naturtilhøve, vokster- og dyreliv.

Grunnfjellsområde, men med fyllitt. Mykje granitt og gneis. Andre fjellsortar.

Fjellgrunn som bakgrunn for jordsmonn. Dyrka jord. Morenemark. Skredmark. Elvar, bekker og vatn.

Dalar og deld. Fjell og haugar. Lier og vokstrar. Urdar og rindar. Skorer og upser.

Gardane og korleis dei ligg i lendet. Skog. Planta skog. Villskog. Barskog. Lauvskog. Bærslag i skog og fjell.

Om bjørn og ulv. Elg og hjort. Oter og andre vassdyr.

Fugl i skog og li. Sjøfugl. Naturfreding (Herøya). Rovfuglar. Storfugl. Hegre.

Sjøfiske, fjordfiske. Fiske i elv og vatn. Forureining.

2. SPRÅKTILHØVE

a. Bøyingsformer

b. Gamalt og nytt mål

c. Bunden og ubunden form

d. Bøygde former

e. Bruk av preposisjon

3. KVA KAN NAMNA VITNA OM?

a. Gamal tru og gamle merke.

Har vi namn som seier noko om feiring av kristne høgtider. Jul, påske, pinse eller andre merkedagar i kyrkja.

Har vi navn som seier noko om dvergemål (ekko). Har vi fjell som har namn etter gygr eller trollgubbar. Kanskje kan trollnamnet «gygr» også avleiast av «gydja» (gudinna)

Har vi spor etter at mat vart sett ut på haug eller i urd til haugfolk.

Har vi namn i serien Kyrkje-. Svært ofte vil dette vera såkalla samanliknande namn. Forma var lik ei kyrkje, høgreist, stor e.l. Samanlikningar med Prest- kan vi kanskje også finna.

Mange stader kan ein finna Likstein. Der sette dei kista for å kvila på veg til kyrkja.

Kanskje kan du finna ord samansett med Sundag-.

Har vi fjelltoppar som fortel om gamle merke (Middagshaug). Den er vel fleire stader.

b. Ville dyr og fuglar, jakt og fiske.

Har vi navn eller tradisjon som knyter seg til bjørn eller ulv. Kor mange namn har me med Bjørn- som fyrstelekk. Har vi gamle soger og segner om bjørn, eller kanskje ulv.

Kva kjem fyrstelekken Bringe- av. Er det hannelg?. Har vi hjortenamn eller kanskje andre større dyr.

Kjenner vi til revenamn, eller kanskje mår eller røyskatt.

Har vi namn som kan knytast til skogsfugl, kjenner vi til orreleik.

Der har vel alltid vore rype i fjell og li, har vi namn som minner om det.

Vi har og andre namn som kråke, hauk og skjor. Finn vi stadnamn som minner om dette. Og ikkje minst har vi hatt ein hegrekoloni i nærleiken.

c. Fiske.

Fiske i sjøen.

Kvar ein gardmann dreiv sitt fiske og nede ved stranda levde folk som hadde si innkome av fjordfiske. Har vi namn etter dette.

Kan vi finna fiskemed. Kjenneer vi namn på fiskegrunnar. Kva heitte plassene der nøtene vart tørka.

Vi fiska torsk «på Grydno», er det folk som kjenner til den i dag.

Langs land kasta vi etter aure - er det folk som kjenner til namn i denne samanheng. Det er laksestader langs land, er der namn knytt til dette fisket.

Fiske i elvar og vatn.

Der har alltid vore teke småfisk i elvane, er der namn i samband med dette. Elvefiske gjekk ofte føre seg i ein høl, kjenner vi namn på hølar.

I Helvikvatnet og Svartavatnet har der vore fiska, kjenner vi til namn i denne samanheng.

d. Urter som dei nytta.

Før i tida nytta ein mange urter til mat eller medisin, både til folk og fe. Har vi døme på tre eller utrer som er knytt til særskilte stader.

Kvonn, kvann, angelica archangelica, er ein av dei planter som vart mykje nytta. Har vi namnedøme på dette.

Angelica hadde ein god smak, dei åt stilken. Frå heile Hardanger har ein gamle soger om bruk av kvann. Dei dyrka kvann og den vart regulert i det gamle lovverket.

Kvann vart nytta mot skjørbuk, tannverk, forgiftning og smitte av ymse slag.

Kjenner vi til at det vart henta forplanter frå utmarka. Eller var der bærplasser som var så viktige at dei fekk namn.

e. Tre og arbeid i skogen.

Dei kunne mellom anna skilja mellom markaskog, bandaskog, vedaskog og tømmerskog. Markaskog er skog som ein kan nytta bork og bast av til for.

Den viktigaste markaskogen var alm, ask, raun og selje, dessutan vel også vier. Almen var kan henda den viktigaste. Har vi namn etter treslag (Eikehaugen). Sjå om der er namn på Alm-.

Ask vart mykje nytta. Har vi dette i namnetilfanget. Ospelauv vart rekna for godt for. Finn vi Osp- i namna i bygda.

Eik hadde vi litt av i bygda, namn bør vi nok finna.

Er der namn som tyder på lauving, eller døme på stuvar i inn- og utmark. Slike stuvar vart marka med 7 - 8 års mellomrom. Vart det laga hatleband til tynner, har vi namn etter dette.

Lind var også eit verdfult tre, men finn vi noko om dette treslaget.

Barskog til nytte var vel helst bare fura. Namn med Fure- bør vel finnast.

Vi bør vera på utkikk etter kolbrenning, sjå om vi i namna har vitnemål om slik aktivitet. Kanskje finn ein også døme på tjørebrenning.

f. Berggrunn, mineralar og grus.

Er det råd å finna vitnemål om gruvedrift, mineralar eller rett og slett uttak av grus. Vi har Gruo, som rett og slett er eit grustak til bruk for bygdavegen.

Nede i Helvik finn vi Limobmen. Kan dette vera brenning av kalkstein. Sjå på Moster og arbeidet med kalkstein der.

g. Husdyrhaldet

h. Slått

i. Stengjer og gardar

Innmark og slåttar laut vernast med gjerde og gardar. Mange samansetjingar med -gard seier vel ikkje stort, men Hagard kan vel tyda hage og gard. Garde var som oftast eit steingjerde.

Grindane hadde ofte namn. Prøv i finna disse namna. Le vart vel ofte nytta. ( Bersleet).

j. Frukthagar

Gard tyder ikkje bare gjerde, eller matrikkelgard, men også det som er inngjert, det som er innafor garden, oftast var dette ein frukthage. Prepisisjonen vert i slike høve «i».

Sjå etter Aldehagen eller Aldegaren. Alde er gamalt ord for frukt.

Kirsebær- og Hirsebær- er andre døme på slike Hagar. Alle desse Alde-hagane låg nære husa eller i tunet. Sjå om der er namn som vitnar om bærdyrking i slike hagar.

k. Bytesteinar og markaskil

Har vi navn på bytessteinar, delelinjer eller bytesbekker/-elvar. Markerte haugar og høgder var nytta til byter.

l. Ferdsle

Døme på transport er det verdt å merka seg. Namn som Lass-, Køyrsle- osv. er slike namn.

m. Gardssamfunnet

Seterhus har vi og, dette må registrerast. Vi har vel og stølar.

n. Teigar og åkrar

Mange av stadnamna våre er frå ei tid med teigblanding. Kvar eigar hadde derfor sin eigen Bøteig, Løeteig, Storeteig osv.

Fjøringen eller Fjæringen har samanheng med ein fjordung (1/4) av eit holmål.

Åkernamna må vi få med oss. Dei har ofte namn etter forma på åkeren. Langåkeren, Storåkeren osv.

Flekkje er også eit slikt samansett namn som er mykje brukt, og sjølvsagt ekro i alle samanhangar. Ellers vil vi finna stykkje og voll..

4. PERSONNAMN

Personnamna knyter seg til åkrar, ækrer, sek, tufter, bekker, kjelder, haugar, steinar og liknande. Dessutan vil vi finna dei i samband med budstad- og plassnamn.

Vi vil sjå at vi finn nær halvparten av namna i Bringedal og at Berge har rett mange. På dei andre gardane er der få namn med personnamnledd.

Bringedal 16 personnamn Britha, Bård, Gjertrud?, Haktor, Jens, Jorunn, Jornille, Mons, Peder(Per), Sjur, Stor-Ola, Tjukke-Gjert, Tore, Torstein, Trine, Schrøder.

.. stadmnamn

Berge 7 personnamn Guri, Hallvard, Jens, (Jørn?), Madli, Rikard, Tørres, Ølver.

….stadnamn

Tveit 4 personnamn Amund, Hans, Lars, Torborg

….stadnamn

Helvik 3 personnamn Gamle-Jon, Petter, Torber

….stadnamn

Raustein 3 personnamn Jens, Torborg, Ågot

….stadnamn

I denne oversikten tek vi med etternamnet Schrøder fra Herøya. Dette er eit etternamn, og det er det einaste etternamnsdøme vi har.

Vi skal no sjå kven dei var desse namneopphava.

Amund

Amundsholo Dette namnet finn vi på bnr. 1 på Tveit. Det er eit innmarksstykke, skrive ned i 1931 av Lars Tveit. Amund-namnet var i bruk på 1600-talet, ikkje seinare.

Gotskalk Endreson og Sofie Hansdotter budde på Tveit i fyrste halvdel av 1600- talet. Dei hadde i alle fall 3 søner; Endre, Aamund og Lars. Endre og Aamund åtte begge i garden i åra 1660-1680. Men dei kom opp i rettstretter om eigedomstilhøva. Først i 1666 då Lars stemnde dei to andre brødrene. I 1677 var det Aamund som ville ha rett til ein apal som sto i tunet på garden. Slike tretter med fylgjande delingsavgjerder om eigedom førte ofte til at teigar og annan fekk namn i samsvar med eigedomstildelingane. Sjå ellers seinare om Lars-namnet på Tveit.

Britha

Brittetjødnane. Dette er navn på nokre små vatn som ligg på flatene bak Nipen. Dei ligg dermed i fjellmark som ikkje er utskift. Dei ligg like inntil fjellmarka til Bringedal. Navnet er skrive opp av Karluf Stoknes i 1931, Brittekjødno, og i 1946 av Harald Bringedal, Brittetjødnene.

Namnet vart nok nytta i fleirtalsforma i 1950-åra. Brittetjødnane. Det er grunn til å tru at det er kvinnenavnet Britha som er grunnordet. Vi veit ikkje kven det er som har vore opphav til namnet. Det har vore mange Britha som har sete som gardkoner i Bringedal:

Bruk nr. 1.

Britha Gotskalksdatter Bringedal, f. 1720. Gardkone 1745-1777.

Britha Jonsdatter Bringedal, Gardkone 1813-1848.

Bruk nr. 2.

Britha Nilsdotter Berge Bringedal, f. 1835 Gardkone 1868-1886. Ho var 3. kona til Samson Olsen Bringedal.

Bruk nr. 4.

Britha Jonsdatter Tveit Bringedal, f. 1727 Gardkone 1750-1763.

I tillegg til desse som er rekna opp her er der mange jenter med Britha-navnet på garden. Brittetjødnane ligg slik til at det også kan vere folket på Berge som har navnsett denne staden. Vi kjenner til at når folk om kvelden gjekk på fjellstølen for å mjølka kyrene så kunne det henda at dei heldt seg så langt oppe som ved Brittetjødnane. Det kunne difor vera eit slit å henta mjølkeskvetten om kvelden. Det kan vera ei av stølsjentene som har streva seg opp dit som har gitt desse små vatna namn. Noko uhende eller ulukke kan vel knapt ha hendt her. Vatna er så små at knapt nokon kan drukna her.

Bård

Båragaren. I 1857 kom Skarvatun-slekta til Bringedal. Dette året kjøpte Bård Hansen Skarvatun bruk 4 i Bringedal av Johannes Larsen. Dermed kom Bårda-namnet til garden og det har fylgt etterkomarane sidan. Bårdagarden var tilnamnet på dette bruket og det er oppskreve i 1931 av Karluf Stoknes. På denne tida låg husa på dei 3 bruka i Bringedal i eit klyngetun, og det var stor grad av teigblanding. Dermed fekk vi alle desse teig- og åkernamna som vi finn i Bringedal i dag med personnamn. Utskifting av innmarke kom midt i 1870-åra.

Då vart også tunet delt og husa flytta. Grunnmurane stod godt synlege til langt opp i 1950-åra og namna finn vi enno som namn på -tuft.

Bårseflåto. Dette namnet er oppskrive i 1931 av Karluf Stoknes som namn langs støls- /skogsvegen. Ordet flot kjem av eit gamalt ord flotr som betyr flat. Ei flot tyder då ei flat mark, ei flate. Fyrste leddet er oppskreve som Bårse- og det er noko uvisst kva tydinga er. De kan tenkjast at det er ei samansetjing med Bård, men stavinga «se» høver dårleg. Se kan vera sær (sjø) men i vårt namn høver ikkje sjø. I Telemark har vi namnet på eit vatn i Bordsæ . Det skal koma av elve- namnet Borda, som har ordet bord som opphav. Det kan då henda at namnet kjem av det same grunnord som vi har i Børsum eller Børseim. Det skal vera Byrgis- eller Birgis-. Dei kan ha opphav i ordet byrgin, ei tyding som Oluf Rygh peikar på er henta frå Island: Lukka inne, innhegna stad. Den kan då vera innhegna av fjell eller knausar. Å byrgja skal då tyda å lukka. Denne tydinga finn ein mykje av på Austlandet men lite her vest. Men i Strandebarm har me garden Børseim som i gamal tid vart skriven Birgiseimr og på denne garden er tydinga «innelukka» nytta. Dersom ein kan finna namnestaden kan ein kanskje sjå om den siste tydinga høver.

Jon

Gamlejons-

ækro. Namnet finn vi på Inngjerdet, på bruk nr. 4 av Helvik. Det er oppskrive av Leonard Torkelsen i 1931 og var då namnet på ein gamal åker.

Året 1824 vart Inngjerdet busett for fyrste gong. Då kom Ole Johannesen hit med kone og to små gutar. Men jordelappane var nok dyrka opp tidlegare og brukt under hovedbruket i Helvik. Sjølv om der var ein gut som heitte Jon i barneflokken på Inngjerdet så var nok ikkje han opphavet til namnet. Famelien reiste til Amerika i 1850-åri. Der vart mykje eigarskifte i åri etter. Fyrst i 1883 roa det seg. Då kjøpte Ljostveit-slekta frå Ølve garden og slo seg ned her. Men i alle desse åra etter 1850 har ikkje Jon vore noko brukt namn på Inngjerdet.

For å finna Gamle-Jon lyt vi gå til hovedbruket og finna ein Jon som verkeleg vart gamal i Helvik. Det var Jon Johannesen Helvik. Han var frå Bjelland og født i 1795. I 1827 gifte han seg med Kari Samsonsdotter Helvik, enkja etter Ivar Abelsen. Han dreiv deretter halve bruket i Helvik heilt til Ivar og Kari sin eldste son tok over hans del i 1860. Jon Johannesen dreiv med fraktefart og ved- og fiskehandel. Han åtte del i ei jekt. Det er fortalt at han var ein mykje bruka felespelar. Då styksonen tok over bruket hans så flytte han og kona ned i Øyjordo og her døydde han i 1888, 93 år gamal. Det er då truleg at det er han som har dyrka opp Gamlejonsekro, eller hatt bruksretten til dette jordstykkje på Inngjerdet.

Gjertrud

Gjertruo Dette er namnet på ein gamal åker på bruk nr. 4 i Bringedal. Det er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Dette kan godt vera kvinnenamnet Gjertrud. Dette er då eit namn som ikkje er brukt i bygda. Der er ikkje født jentebarn med dette navnet på garden og heller ingen gardkoner har hatt eit slikt namn. Sjølvsagt kan det vera ei kvinne som ikkje har vore fast busett på garden som er opphavet til namnet.

Endinga på «o» er ei typisk ending for kvinnenavn, eller forsåvidt hokjønnsord, i daglegtalen i Bringedalsbygda. Anna, Hanna, Britha, Kari osv. vert i daglegdags omtale til Anno, Hanno, Britto, Kario osv. Difor kan Gjertruo vera omtaleforma av kvinnenavnet Gjertrud. Dette er eit tysk namn som var vanleg brukt på Vestlandet, særleg i Bergen og Hordaland. Frå tida kring år 1500 og utetter hadde vi ein relativt sterk auke i bruken av namnet. På 1700- talet ser vi at namnet er mykje brukt i Kvinnherad.

Men kvinna bak namnet kjenner vi førebels ikke noko meir til.

Men det kan nemnast at Olav Hallvardssson på nabogarden Berge, født i 1712, i 1740 vart gift med ei Gjertrud Pedersdotter. Ho fekk eit kort liv for Olav gifte seg oppatt alt i 1743.

Guri

Gurihus-

bekkjen Oppskrive i 1946 av Hilda Klette. Navnet finn vi i Vågen i Instagjerdet inn mot Lio. Bekken renn ved Gurihussteinen.

Gurihus-

steinen Oppskrive i 1946 av Hilda Klette. Steinen ligg i Instagjerdet inn mot Lio. Steinen ligg ved sida av Gurihusbekkjen.

Guristeinen Oppskrive i 1946 av Nils Huse. Det skal vera ein stor stein som ligg på innmarka. Såleis må dette vera eit anna namn enn det som er skrive opp i Vågen.

Guri er eit mykje nytta namn i Bringedalsbygda. Men i Vågen er der ikkje mange. Den som fell i tankane er Guri Andersdotter gift med sersjant Olav Tommassen. Han kom til Vågen fyrst på 1740-talet. Han var vel helst ei uroleg sjel. Han fekk fyrst barn med ei jente frå Skåla. Så gifte han seg med Dortina Eriksdotter fyrst i 40-åra, og flytte då til Vågen. I 1745 gifte han seg så med Guri og fekk i alle fall tre barn med henne, barn som alle vart buande på Berge og i Vågen. Olav var død i 1777. Vi kjenner ikkje dødsåret for Guro. Dotter deira, Dortea Olavsdotter, gifte seg med ein gut frå Berge og slo seg ned i Vågen frå ikring 1780. Dei fekk ei dotter, Guro, i 1789. Men ho gifte seg og flytte til Fjeldberg, og kan vel difor ikkje vera opphavet til namnet. Det kan tenkjast at då Olav var død i 1777 og der kom nye brukarar, så levde Guro som enkje i ei lita stove på Instastykket, i Gurihuset. Dette kan ha lege ved denne steinen og ved bekken. Kanskje er der tuft som viser enno i dag? Seinare har der ikkje vore Guri i Vågen.

I 1801 var der ei gamal kone på 80 år på Berge. Namnet var Guri Olsdotter Berge. Ho var flytta inn hos svigerdottera, Anna Nilsdotter Berge. Dei kan ha vore busette i Lio. Denne Guri gjekk rundt som legdslem. Det er vel grunn til å tru at det var slike gamle koner som var opphav til stadnamna. Gjerne då ved at dei har hatt små stover som dei budde i og som måtte stadfestas.

Haktor

Haktorsekjo

Haktorskjeldo

Haktorstufto

Alle desse er namn på innmarka på bruk nr. 4 i Bringedal, oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Det fyrste er eit engstykke, det andre er namnet på ein gamal brunn og det siste er tufer etter hus som no er borte.

Namnegjevaren her er nok lett å finna. Det er Haktor Andersson Onarheim som kom til bruk nr. 2 i Bringedal i 1867 då Samson Olsson måtte gå frå garden. Utsksifting av innmarka gjekk føre seg i åra frå 1872 til 1876 og då varte det og fastlagt at Haktor skulle flytta tunet sitt til der det no er. Dei gamle tuftene viser enno. Haktorskjeldo var den gamle brunnen i Haktorstunet.

Hallvard

Hallvards-

hauen Dette er ein haug i skogen på Berge. Det er skrive opp av Johannes Berge på bruk 2, nordre bruket, i 1931. Det er også notert på bruk nr. 3, søndre Berge, i 1946. Kven som då er kjelde er ikkje sagt.

Dette er ei namnegjeving som kan tyda på at ei ulukke kan ha hendt her, kanskje har ein Hallvard køyrt eit tømmerlass over seg eller gjort skade på seg på noko vis.

Hallvar er eit mykje brukt namn på Berge, det har gått att i mange hundre år.

Den første Hallvard som kom her var Hallvard Tørresson, 1659 - 1731. Han kjøpte garden i 1698.

Sonesonen hans, Hallvard Nilsson Berge, 1736 - 1803, overtok garden i 1765. Han hadde og ein son med same namnet født i 1787 men gifte seg og flytte frå bygda. Det var bror til denne Hallvard, ein som heitte Nils Hallvardson som tok over bruket på Berge. Han fekk ein som som han døypte Hallard i 1802. Han vart bare 20 år gamal. Han drukna i orkan ved Bukken i 1822. Det kan knapt vera han som er opphavet til namnet. Men sonason til Nils Hallvardsson, ein med navnet Hallvard Larsson som var født i 1836 vart heller ikkje gamle karen. Han døydde alt i 1853. Det kan henda at han kom ut for noko i skogen.

Hans

Hansa-

bakken Navnet finn vi på bruk 4 av Tveit og det er skrive opp av Helge Haugse i 1946.

På hovedbruket på Tveit er nok Hans-navnet brukt ein del. Hans Johnsen, født i 1740 vart husmann på Stølen, så det er nok ikkje han som har gjeve namn til denne teigen. Hans Johnsen, født i 1825, reiste som ung gut til Amerika og har vel heller ikkje vore namnegjevar. Mannen må kanskje vera Hans Aamundsson Kro, født i Kro i 1749, og som sat som husmann i Kro heilt til han døydde i 1807. Han hadde to døtre som heitte Anna. Den eine tente på Tveit i mange år og døydde ugift. Den andre vart gift med Jens Hallvardsson frå Berge. Der var også ei tredje jente som vart gift i Longgato.

Ingeborg

Injeberdalen Namnet finn vi på Raudstein, bruk nr.1, og det er skrive ned i 1931 av Nils S. Raudstein. Det var då namn frå beiteland i utmarka.

Der er to kvinner med navn Ingeborg som er født, oppvaksne og gifte på Raudstein. Andre kan vi ikkje sjå har hatt noko lang tid på garden. Den fyrste er dotter til Johannes Jonsson og Ragnhild Botolvsdotter Raudstein. Ho var født i 1686. Mor hennar var syster til Lars Botolvsson Bringedal. Ingeborg vart gift i 1723 med Jon Olsson. Desse to tok over Raudstein i 1734 etter mor hennar og dei sat med bruket til 1750. Far til Ingeborg, Johannes Raudstein, var ein vinterdag i 1677 i skogen og løypte tømmer saman med husmannen Jon Olson. Johannes fekk då ein stokk over foten og øydela den. Han skulda husmannen for dette, og han vart dømt til ei bot på 10 riksdalar, ein veldig sum i dei dagar. Ein har undra seg på om det er denne husmannen som gifter seg med dottera til Johannes.

Den andre Ingeborg som har budt på Raudstein er født i 1768 og var dotter til Torgeir Torsson Helvik og kona Anna Hallvardsdotter Dønhaug. Desse to var dei første som bygsla husmannsplasset Slottet, og dei sat på dette bruket frå 1769 til ut på 1800-talet. Ingeborg budde all sin dag på Slottet. Ho vart i 1817 gift med Knut Askjelsson frå Sandvik og dei tok over plasset frå 1818. Ingeborg døydde i 1833. Der var ikkje barn i dette ekteskapet. Det kan like så godt vera denne Ingeborg som har gjeve namn til Injeberdalen.

Jens

Jensaplasset Dette namnet saman med namnet Jensahaugen er oppskrive i 1931 av Kristian Nedrevåge. Namna finst på Plasset Bergendahl under Raudstein.

I bygdeboka for Husnes-sokna er det nemnt at det under Bergendal var eit plassbruk som vart kalla Jensaplasset. Det låg ovanfor Bergendal. Det skulle vera Jens Torsson Raudstein, gift med Sigrid, som var opphavet til namnet. Men namnet Sigridplasset skal og ha vore brukt om denne plassen. Dei skal ikkje ha hatt born. Han skal ha vore skomakar, treskomakar og laga kiper. Sigrid- namnet er mykje brukt på Raudstein. Det kom til garden med Siri Aamundsdotter frå Kro som vart gift med Nils Rasmusson i 1770. Ho døydde i 1840, presten har notert at ho var 96 ½ år gamal. Manntalet i 1875 nemner Jens og Siri. Dei er då skrivne til husmannsplasset Grønnevig. Han er født i Kvinnherad i 1838. Han er kalla skomakar, inderst og dagarbeidar. Kona er Siri Olsdatter og er født i 1839 i Eids Sogn i Fjeldberg. Det er ikkje nemnt barn i denne teljinga. Ved teljinga i 1891 bur dei enno i Grønnevik begge to Dei budde ikkje på Raudstein i 1865. Og Jens er heller ikkje født på Raudstein så dei må nok ha kome utanfrå.

Jensahaugen Sjå ovanfor.

Jensastøi Namnet er skrive opp av Henrik Hjønnevåg på bruk. Nr. 5, Lio, under Berge i 1946. Det er namnet på båtstøa.

Maddel døydde i 1901 og ho var dotter til Peder Pederson Musland som sat med eit husmannsplass på Myklebust, Persstykket, i åra 1791 til omkring 1820. Mor til Maddel var Ingrid Larsdotter Fet.

Ole Jensen Onarheim skøytte plasset til Rasmus Meidel Klette i 1896.

Jorunn

Jorunatufto Me finn namnet på bruk nr. 4 av Bringedal. Det er oppskrive i 1931 av Karluf Stoknes. Det var namnet på ei gamal hustuft (gamal grunnmur).

Namnet Jorunn eller Jorinda, er litt særskilt i Bringedalsbygda. Så langt me kan sja er namnet brukt bare ein gong. Namnet vitnar om ei syrgjeleg livssoge.

Jornille

Jornillesekjo Dette namnet er brukt om eit engstykke på bruk 4.

Lars

Larsabråte Navnet er skrive opp av Harald Bringedal i 1946. Det er eit innmarksstykke på nabogarden Berge. Bråtet litt på oversida av bygdeveien og er nok eit heller ungt namn.

Dette bråtet gjekk og inn på Bringedalsgarden utan at det er ført noko namn på det på den sida av skiftelina.

Larsmanne- Desse tre namna er oppskrivne av Lars Tveit i 1931. Vi finn dei alle under bruk

rindo nr. 1 av Tveit. Vi finn dei alle i skogen/utmarka. I 1946 har Helge Haugse ført

opp Larsmannsletto, som eit utmarksnamn på nabobruket på Tveit.

Larsmanne-

sletto Den fyrste Lars vi kjenner til på Tveit var denne bror til Amund og Endre som i

1666 stemnde brørne sin for retten til å bu på Tveit. Han tapte denne saka.

Larsmanne- Vi veit at der var fleire rettstretter mellom desse brørne. Namnet kan då sjølv-

Madli

Madlisteinen Namnet er oppskrive av Henrik Hjønnevåg i 1946. Det er ein stor stein i Ytsta Lio, bruk nr. 5 av Berge.

Sjå det som er skrive om Madli og Jens i Lio under namnet Jensastøi ovanfor.

Mons

Monsane Dette er skrive opp av Kristian Nedrevåge på plasset Bergendal under Raustein i 1931. Han fører det opp som tilnamn på garden.

Peder

Perahauen Hanna Onarheim har skrive ned dette namnet som tilnamn på bruk nr. 6 Haugen under Bringedal i 1946. Sjå ovanfor om Peder Jensson Berge.

Peter

Pitterstykket Namnet er oppskrive av Lars Storås i 1931. Det skal vera eit skogstykke oppunder fjellet på bruk nr. 1, Bakken av Helvik.

Rikard

Rikarskjeldå Namnet er oppskrive av Nils Huse i 1946. Det kjem frå bruk nr. 4, Bergslio, under Berge. Det er eit namn frå innmarka på bruket.

Schreuder

Schreuder-

varde-haven Namnet er fra Herøya og det er oppskrive av Ole Askeland både i 1931 og i 46. Det skal vera namn på et engstykke. Forebels kjenner ein ikkje noko til bakgrunnen for dette namnet.

Sjur

På denne same staden finn vi fleire store helllarar. Sauehildrane (stad der sauene heldt seg i uver), Bølehildrane (stad der det ofte var revehi).

Olav

Stor-Olatufto Namnet kjem frå bruk 4 i Bringedal og det er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931. Det er då enno ein gong namn på ei gamal tuft der grunnmurar lenge viste att.

Torborg

Torbersnese

Torbersvikjo Desse namna er oppskrivne av Alvhild Helvik i 1931. Det er namn frå Vikjo, bruk nr. 17 under Helvik., og er oppført som namn i utmarka.

Torborvikjo Dette er skrive opp av Johannes Haugse i Kro, bruk nr. 8 og 18 av Helvik, årstal

ikkje sagt. Det er enten 1931 eller 1946. Det er uklart om det er same vikjo det er snakk om. Men dette er bruk under same garden så det kan nok vera same staden det er snakk om.

Tore

Torekjeldo

Torelee

Trina

Trinehauen

Trinehausletto

Trineneset Desse namna er skrevne opp av Hans Hansen Berget i 1931. Det fyrste er ein

høg haug ovanom husa, det neste er ei slette på heimebøen og det siste er eit nes ikkje langt frå Balhamar. Alle namna er frå Berget, bruk nr. 10 under Bringedal.

Tørres

Tørisåkeren Namnet er oppskrive i 1931 av Johannes Berge. Vi vinn det på heimegarden på

Torstein

Vetle-Torstein Namnet er oppskrive av Karluf Stoknes i 1931 og er namnet på ein gamal åker

Ølver

Ølvershauen Namnet er oppskrive av Johannes Berge og er frå Nordre Berge, bruk nr. 2 og

Ågot

Ågotebakjen Namnet er skrive opp av Nils Raustein i 1931 og er namnet på ein gamal

slåtteteig under bruk nr. 1.

« En Lade med Flor, Nøst, Ildhuus, Qvernhuus, Svinehuus og en Skudt nær Røgstuen (Glasstuen med Skudt beholder jeg selv)»

Aagothe fekk vilkår: «7 Vaager Havre, 1 Tønde Poteter, Bruken af Ildhuusflekket og Stueflekket»

Vi ser at det her vert nemnt to små åkerlappar med namn som har gått i gløymeboki.

Vi ser at det er Bers-jenter som tok Ågot-namnet med seg til Raustein. Marta Kari hadde 13 born og ei av dei var Ågot.

Den som har gjeve namn til slåtteteigen er nok Ågot Olsdotter frå Vågen.

GRUNNORD

NAMNELISTER (Her kjem alle namna sett opp i skjemaform med alle opplysningar).

LITTERATUR

Fri, 20 Feb 2004 18:05:47 GMT

Feminist alleges years of sexual harassment at Yale

Polly Curtis
Friday February 20, 2004
The Guardian

America's intelligentsia was today scandalised by the revelations that one of its leading feminist theorists, Naomi Wolf, is publishing a book alleging two decades of sexual harassment against women at her alma mater, Yale.

Ms Wolf's claims are made in a book said to document her own experience and that of 10 other women over 20 years at the Ivy league university. It will get its first public viewing in an article to be published in New York magazine next week.

Today the Telegraph reported advanced "tasters" revealing that she names her former professor and leading experts in Shakespeare, Harold Bloom, as one of her own tormentors.

Mr Bloom has refused to comment, and Yale said that as there is a two-year statute of limitations on such allegations - Ms Wolf studied there in the 1980s - they will not be investigating.

However, another feminist theorist of international standing, Camille Paglia, launched a devastating attack on Ms Wolf, saying it was "indecent" to wait 20 years before making such serious allegations.

"It really smacks of the Salem witch-hunts and all the accompanying hysteria," she told the Telegraph.

"It really grates on me that Naomi Wolf for her entire life has been batting her eyes and bobbing her boobs in the face of men and made a profession out of courting male attention by flirting and offering her sexual allure."

Professor Bloom, who is now in his 70s, has a loyal following of ex-students who remember him for his passion for great authors. The Telegraph reported that he has been described as "overwhelmingly, destructively, seductive" for women undergraduates.

Ms Wolf was not available to comment. She made her name with the book The Beauty Myth after gaining a prestigious Rhodes scholarship to Oxford University.

Last year Ms Wolf consulted her lawyers after doing an interview with the TV presenter Ali G who told her that if women had equal rights at work, "they'll want them at home" as well. She claimed she had been used for racist humour.

Wed, 11 Feb 2004 23:15:45 GMT

European press review. Europe's papers question the wisdom behind the French bill banning Islamic headscarves from schools. [BBC News | Europe | World Edition]

Sun, 08 Feb 2004 22:51:17 GMT

Jeg tar inn Sven Egil Omdals artikkel i Stavanger Aftenblad om bryst-stuntet til Janet Jackson.

Jeg regner med at Omdal har lagt an en lett ironisk eller bitterspiss tone i dette innlegget sitt. Han kjenner opplagt til den enorme pressedekning saken har fått i USA. Mye større enn selve Super Bowl-arrangementet. Og det er holdningene til episoden og alt skriket om sensur, regulering, lovforbud, straff og ikke minst "forsinkelse" i direktesendte programmer som er det alvorlige. At en liten fjollet episode skal få slike konsekvenser som det her legges opp til (det var faktisk snakk om at det måtte gjøres endringer i et medisinskfaglig program der brystet til en eldre kvinne under mammografi skulle vises), det forteller noe om fullstendig feil fokus i det amerikanske samfunnet. Så - det er vel en skjult agenda i denne saken også. Problemet er vel da at i et samfunn som er så gjennomsyret av vold og elendighet, i det virkelige liv, i det virtuelle og i media så finnes der en ørliten rest av falsk uskyldighet og ærbarhet - representert ved et kvinnebryst med synlig brystvorte. Skulle også denne siste tilbakeholdenhet forsvinne så ville grumsleverandørene slenge ut på markedet stoff som vil få enhvær til å blekne. Da vil alle sluser åpnes og sex-vold fra media-verdenen ville sette et nytt stygt merke i en allerede forhutlet amerikansk sjel. Jeg er redd det er slik, og jeg er redd for at de amerikanre som nå maner seg opp til protest faktisk vet at det er slik der er. Derfor kan vi ikke le av elendigheten men faktisk synes synd på et samfunn som til de grader er på kjøret.

Medieblikk:
Legger hånden på brystet
Publisert 7. februar 2004 10:34

Mamma mia, hvor mye bråk det kan bli av ett enkelt, nakent bryst. Med eller uten pynt i brystvorten.

Dette ble for sterkt for amerikanske tv-seere.

Sven Egil Omdal

Selv om Janet Jackson har krøpet til Canossa og tatt på seg all skylden for at hun utfordret hele det amerikanske samfunnets stabilitet ved å la Justin Timberlake rive av det ene brystvernet under Super Bowl-overføringen sist helg, ruller etterdønningene ennå tunge. CBS har varslet nye rutiner for direkteoverføringer av store show. Rutinene betyr i all enkelhet at direkteoverføringene ikke går direkte. CBS legger inn en forsinkelse på et par minutter, slik at upassende scener kan fjernes før bildene når seerne.

Helt ny er praksisen ikke. Tidligere har såkalte direktesendinger ofte vært forsinket med noen sekunder slik at eventuelle banneord kan bli overdøvet av den berømte pipelyden, som mer enn noe annet gjør seerne oppmerksom på at et grovt ord fløy forbi.

Et annet av de store amerikanske fjernsynsselskapene, ABC, vurderer å innføre et par minutters sensurforsinkelse under overføringen av den kommende Oscar-gallaen. Det er å betrakte som et stormvarsel. For hvilke upassende scener er det produsentene vil luke ut? Under fjorårets Oscar-utdeling benyttet Michael Moore anledningen da han fikk prisen for beste dokumentarfilm til å rope ut sin motstand mot president George W. Bush. Vil en parallell til hans «- Shame on you, mr. Bush!» slippe gjennom i et valgår - eller vil seerne i stedet få 30 sekunders nærbilder av publikum og lyd fra noe helt annet enn det som foregår på scenen?

Under utdelingen av MTV Music Video Awards i august i fjor, kysset den stadig mer desperate Britney Spears Madonna som om det skulle vært en opptaksprøve til Ungdommens Røde Kors. Vil ABC tillate noe liknende? Også hvis det er to mannlige skuespillere? Varianten har allerede vært gjennomført som en parodi på Britney og Madonna. Men tåler det amerikanske folk å se to menn gjennomføre et ekte kyss i beste sendetid?

Amerikansk fjernsyn har nylig lagt bak seg historiens første direktesendte krig. Selv om det nok foregikk en del redigering også av bildene fra Irak, var det sterke scener vi fikk se; døde irakere i veikanten, halvt ihjelsprengte unger, råtnende lik i gatene. Irakiske lik, vel å merke. Bildene av døde eller sårede amerikanere var nesten totalt fraværende på amerikansk fjernsyn, og reaksjonene fra Det hvite hus og Pentagon var sterke da al-Jazeera viste bilder av sårete amerikanske fanger. I motsetning til bildene av sårete irakiske fanger, var disse bildene visstnok brudd på Genèvekonvensjonen.

Det er en sammenheng mellom Janet Jacksons dinglende bryst under pausen i Super Bowl og de fraværende bildene av lidende amerikanske soldater. Et besynderlig trekk i den offentlige amerikanske moral er i slekt med en bevisst politisk propagandapolitikk.

Amerikansk fjernsyn er stappfullt av sex. Det er bare å studere de norske importfirmaene TV2, TV3 og TV Norge for å få ettertrykkelig dokumentert at dagliglivet i USA for det meste dreier seg om oralsex, gruppesex, homsesex og de fleste andre varianter av kopulasjonens mangfoldige kunst. Men alt foregår verbalt. Selv i serier som er rettet inn mot de laveste aldersgruppene av ungdomsmarkedet, og i klare familieserier som «Alle elsker Raymond» og «Kongen av Queens», snakkes det fritt og uhemmet om hvordan man har seg. Men det blir med snakket. Sexatletene går til sengs med klærne på, og de sover alle under de spesielle amerikanske lakenene som kleber seg til brystet når du reiser deg opp i sengen. Statlige kommisjoner beskriver alt det en president kan få til med en sigar og en lettlivet kontorhjelp, men det blir ramaskrik om en sju år gammel jente går naken på badestranden.

Denne underlige puritanismen overfor kroppen, koblet med en nesten manisk dragning mot det seksualiserte språket, kunne vært katalogisert som en slag amerikansk attraksjon på linje med Grand Canyon eller Mount Rushmore, om det ikke hadde vært for at også våre 10-12-åringer hver dag får sin dose av dobbeltmoralen via de norske kanalenes uendelige repetisjoner av disse amerikanske seriene. I kvalitetsserien «Friends» har alle ligget med alle, men ingen har noen gang våget å gå forbi kamera med et nakent bryst. Det kreves et betydelig etterarbeid av norske foreldre for å forklare ungene at det verste i verden slett ikke er kroppen.

I krigsreportasjene er det en annen del av den amerikanske moral som skal beskyttes, kampmoralen. For ikke svekke oppslutningen om krigene i Afghanistan og Irak har den amerikanske regjering effektivt klart å sensurere bort bildene av kistene som kommer hjem, drapert i Stars and Stripes. Det er en politisk sensur som de store fjernsynsselskapene har akseptert, akkurat som de kommer til å akseptere, og aktivt medvirke til, at ingen støter den fine patriotiske familiehyggen under Super Bowl.

Sex og døde soldater er noe vi snakker om. Skulle det komme bilder, gjelder det å legge inn tilstrekkelig forsinkelse til at vi får luket dem ut.

Sun, 08 Feb 2004 07:58:06 GMT

Det er utrolig hva slike analyser kan gi av svar.

Nå har noe forskere tatt for seg hva som hendte i verden i tiden før Munch malte sitt fasinerende og mystiske bilde "Skrik". De intense fargene på himmelen kan ha sin bakgrunn i noe han, og verden forøvrig, faktsk hadde sett.

The Scream. East of Krakatoa . There might be a literal explanation for the blood-red sky in Edvard Munch's painting: detritus from a volcanic eruption had just reached Norway. By Richard Panek. [New York Times: Science]

Fri, 06 Feb 2004 19:03:03 GMT

Ophelia

Jeg er utdannet sykepleier fra Stavanger Sanitetsforenings sykepleierskole i 1965 og arbeider for tiden som nattevakt ved kirurgisk avdeling på Sentralsjukehuset i Rogaland. --- Likefult er jeg åpen for jobbtilbud. Så -- dersom du vet om et sted der de setter såpass pris på ens kvalifikasjoner at de også kan betale en anstendig lønn -- så, vær snill å ta kontakt med meg!!

Etter mange år på Vestlandet har jeg utviklet et kjærlighetsforhold til vestlandsk vær og lynne. Antagelig vil byen Stavanger-- få gleden av mitt opphold også i årene som ligger foran meg -- selv om jeg er født og oppvokst på Lista, har farsslekt fra Søgne og morsslekt fra Kleven i Mandal.

En medsøster av meg har ment at det er typisk norsk å være god!! Etter OL i Nagano kan vi vel få mer enn nok av denne godheten!! Ta en titt på Typisk norsk! av Thomas Hylland Eriksen for å få konstatert hva dette typiske egentlig kan består i!! Men likefult - vi er stolte av våre idrettsutøvere der de fremstår nærmest som fysiske kraftfelter og supermennesker. La oss applaudere for prestasjonene - men vite at samfunnet vårt i minst like stor grad har behov for åndelige kraftfelter med positive og gode trekk. Kan det tenkes at vi har bruk for helgener også i dag som en del av disse kraftfelter?

Dersom vi har problemer med å få øye på samfunnets åndelige kraftreservoarer slik i det daglige så kan vi kanskje gi oss tid til til å bli kjent med den hellige Katarina av Siena som virket i området rundt Firenze i siste halvdel av 1300-tallet.

Hva vet egentlig legen om sykdommen? Sørgelig lite! Hva vet vi som sykepleiere om sykdommen? Mer - men selvfølgelig for lite. Naturligvis vet vi en del om sykdommers årsak og behandling. Men hva vet legen om det syke menneske? Om hvordan det er å være syk - med mindre han da selv skulle ha gjennomlevd en alvorlig sykdom? Bare pasienten kjenner lidelsen på kroppen - eller på sjelen. Det å få andre til å forstå din angst og din smerte, vil de færreste ha evne til. Kanskje er dette noe som bare kunstneren, særlig dikteren kan. Den ordkunstner som selv har lidd, kan bringe uvurderlig erkjennelse til leger og sykepleiere. Se på min side om Dikteren som pasient

Orientering om kirkeringene i arbeid kan jeg også gi deg i korte trekk!

Genealogi

Min største hobby kunne ha vært genealogi. Å kjenne forfedrene er å kjenne seg selv. Jeg har derfor alltid interessert meg for båtbyggerne langs Mandalselva og losene i Kleven. Men med en mann som er oppslukt av slektsforskning har jeg funnet å la emnet ligge. Likefullt vil jeg på denne siden plassere linker til mine slektstråder på Sørlandet, og fortelle litt om Båtbyggerne ved Mandalselva og Bent Los og hans slekt i Kleven. Og i dette nøkterne vil det vel også finnes plass til Sjøormen på Mannefjorden, Venterommet i Kleven og en gammel stil om eiendommen Nyvoll. Dermed skal du likevel få anledning til å få litt informasjon om både Sangvik-slekten og Slekten i Kleven. Der er andre som har vært flinkere til å legge ut sine slektsdata. Du kan jo se på Online Genealogical Database Index, som lister alle nett-baserte slektsdata som finnes der ute.

Der finnes ifølge en jeg kjenner, en del rett gode genealogiske sider på nettet. Noe av det beste skal være Matthew Helm's Genealogy Toolbox og Steven A. Wood's Genealogy Page. På disse sidene kan du finne en mengde linker til nyttige slektssider.

Alle som finner fornøyelse i genealogiske mysterier kan lese noe som Laura Ann Wallace har satt sammen som hun har kalt Withington Money Letter.

En som påstår han vet hva han snakker om vil sterkt anbefale både for nybegynnere og eksperter is The Master Genealogist. Det er et program som er skrevet av Bob Velke. Han er både slektsforsker og programmerer. Han skulle kjenne behovet for den seriøse forsker. TMG har sin egen side på nettet på Wholly Genes Software. Her kan du også laste ned en demoversjon. Programmer er windows-basert og kan også finnes på TMG page til Laura Ann.

Sykepleie og poesi burde høre naturlig sammen, og kanskje du kan finne noe av interesse på den lille siden som jeg har under utvikling på Poesi og sykepleie. Det er ikke bare profesjonens poesi men også poesien i miljøet rundt oss vi søker - som her i Blå blomster. Kanskje kan du også finne litt på Dustys poesiside Illyria. Hun var sykepleier i Vietnam. Se også hennes poesi-indeks.Du finner også en del nyhetsgrupper på nettet som tar for sykepleie i hverdagen. Her kan du finne de forskjelligste emner. Mye er amerikanske problemstillinger. Jeg har ikke funnet noen norske på nettet enda - men vil du prøve så er der en som heter sci.med.nursing. Du kan også føre deg opp på en mailing-liste og og få oversendt på e-mail den diskusjon som foregår.

Forøvrig kan jeg anbefale deja news når du vil søke i nyhetsgrupper.

Thu, 05 Feb 2004 20:35:06 GMT

Ingenting er som før (internett).

Ophelia

Nei, ingenting er som før. Men det har det nok aldri vært heller. I alle fall ikke som før internett. Som jeg skrev for noen dager siden er det mindre enn ti år siden internett ble tilgjengelig for oss vanlige folk. I løpet av den korte tiden siden det har nettet snudd opp ned på det meste. På det politiske, økonomiske, sosiale og kulturelle hopehav mellom mennesker. Ikke minst er organisasjonslivet endret, f.eks. med den kontakt det kan etableres til alle medlemmer via blogs.

I så stor grad er livet endret at vi kan driste oss til å mene at internett representerer en ny "verdensordning" når det gjelder informasjon og kommunikasjon.

Ingentin er altså som før, og hastigheten og påliteligheten i nettet bare øker.

men denne omveltningen kommer først og fremst de rike nasjoner til gode, dem som allerede har nok. Omveltningen forverrer den digitale kløften.

Omveltningen fører altså til en stadig dypere avgrunn mellom dem som fråtser og dem som sulter. Kløften forsterker og tydeliggjør det tradisjonelle gapet mellom Nord og Sør. Blir ikke noe gjort vil de mindre utviklede landene bli totalt utestengt fra informasjons- og kommunikasjonsgodene.

På ITU-møtet i Genéve i midten av desember 2003 ble disse problemene drøftet. Tre hovedområder ble berørt på konferansen og ikke ett av dem fikk en løsning. De vil bli tatt opp på nytt i november 2005. I tiden frem til da kan vi dermed tenke gjennom følgende problemstillinger:

Hvorfor lot det seg ikke gjøre å opprette et "digitalt solidaritetsfond" for utjevning av det digitale gapet.
Hvordan kan en forhindre at autoritære stater (les Kina, Cuba osv.) bruker internett til infiltrering og kontroll av egne innbyggere. Les om kinesisk kontroll.. Og litt her.
Hvordan skal internett reguleres og administreres.

Pr. dato er det USA som har kontrollen og holder styr på adresser og nettstedenes domenenavn via Internet Corporation for Assignes Names and Numbers ICANN .

ICANN er direkte underlagt det amerikanske handelskammeret og dermed den amerikanske regjering.

Fri, 30 Jan 2004 22:15:14 GMT

How Working-men Live in Europe and America

Posted on Monday, January 19, 2004. “The refuse of the rich man's kitchen is carefully stored by the cook, and sold to dealers in ‘second-hand’ food, who in turn retail it to the poor.” Excerpted. Originally from Harper's New Monthly Magazine, vol. 74, iss. 442, April, 1887. By Lee Meriwether.

A New York seamstress

The conception which Americans generally entertain regarding Italians is erroneous. On our street corners Italians sell peanuts, and sleep; in front of our houses they grind hand-organs, and send their monkeys up the doorsteps begging for pennies. Americans who see this, and tourists who see the lazzaroni on the Corso in Naples or on the Piazza of Saint Peter's in Rome, shrug their shoulders and speak of the “lazy Italians.” The investigator, however, who will travel among the people, who will look below the surface, will be forced to admit that Italians work as hard and earn as little for their labor as any people in the world. The Italian fruit-venders and organ-grinders whom we see on the streets enjoy those light and honorable occupations as the reward of years of self-denial and saving, either on their own part or on the part of their fathers. I saw a man past the middle age board the steerage in Genoa for New York. He related with pride how he had worked for years carrying stones, how he had saved a few hundred lire, and how he intended now to pass his remaining years in ease, sitting on a box dozing and selling pea-nuts and candy. What an American thinks wretched as a beginning, a large class of Italians regard as a happy goal, and toil and save with the hope of reaching it. When in this country their ideas expand; the instances are not few where the corner fruit-seller blooms into a respectable wholesale merchant.

There is no waste in Italian kitchens, not even in kitchens of the rich. In the house of a well-to-do Italian, nine o'clock at night finds the larder as bare as though the place were uninhabited. Provisions are bought only in the exact quantity needed, five cents' worth of flour at a time, a pound of sugar, a roast, so that there is no chance for anything to be lost or stolen.

The refuse of the rich man's kitchen is carefully stored by the cook, and sold to dealers in “second-hand” food, who in turn retail it to the poor. This perquisite forms quite an item in the cook's income. He dries and sells the coffee grounds used in his master's coffee; he saves the drippings of the oil in which the fish are fried or the macaroni is cooked, lays by the shavings and drippings from the candles, and for these and similar small odds and ends receives at least three or four lire (sixty or eighty cents) a month. The markets where these articles are sold are usually on the Piazza, or open square found in all Italian cities. From one and the same vendor may be purchased almost any article, from a pickled cucumber to a rusty sword. The market-man squats on the broad smooth stones of the Piazza with his goods piled around him—old clothes, nails, second-hand food, dried coffee grounds, candle ends and drippings, hand-tools, knives and forks, rusty iron bedsteads, and a host of other articles too numerous to mention. It is from such sources that the economical Italian housewife obtains her provisions, her clothing, and her furniture. Of the latter there is but little—a bench, a few stools, a coarse wooden or common stone table, and perhaps an iron bedstead.

* * *

The German and Austrian lose two or three years as Handwerksburschen, that is, as strolling journeymen. The Handwerksbursche strolls from village to village, not with the expectation of making a living, but to see the world and rub off the corners before settling down. On account of this custom, and on account of the three years lost in the army, the German and Austrian mechanic is twenty-three or twenty-four years old before he turns his energies in a steady productive direction. Another of the numerous causes that tend to lower the condition of German working-men is the custom of excessive beer-drinking. Beer-drinking, far from decreasing, is increasing. In 1870 there were in Prussia alone 120,000 saloons and 40,000 public-houses where liquors were sold. In 1880 the German census showed an increase of twenty-five per cent., or, from 160,000 saloons and public-houses, the figures had risen to, in round numbers, 200,000, and the average daily consumption for every man, woman, and child was four glasses. Almost every working-man is a member of a beer “Kneiper,” or club, where he spends his evenings smoking and drinking beer. The statement may seem improbable, yet I know it to be true, that a large percentage of German working-men spend more on beer than they do on house-rent. The Germans call beer “liquid food,” and consider it a necessity, not a luxury. At several of the large factories that I visited it was the custom to give the employees ten minutes at eleven o'clock in the forenoon and ten minutes at four in the afternoon to drink a glass of beer. The seven hundred operatives at the Kuken-Fabrik, near Göppingen, in South Wüurtemberg, drink twenty-five hundred glasses of beer per day, an average of more than three and a half pints for each man, woman, and child. At two and a half cents a pint, the amount spent by each person is nearly nine cents—no inconsiderable sum where the average wages received do not exceed forty cents a day.

* * *

The French workman eats but one square meal a day, and some people would not call that meal a “square” one. Early in the morning, dressed in overalls and blouse, he lounges into an eating-place, and for four cents buys a pint of chocolate and a foot of bread. At noon, if a Parisian, he dines at one of the bazars. These establishments are thoroughly French in their origin and style. The salesmen, in long linen blouses, holding little shovels in their hands, stand behind piles of goods. The housewife comes to the bazar to buy a silk dress, a dinner, or perhaps a rag baby. She sees what she wants, takes it, and deposits the money therefore on the shovel of the man in the long blouse; he in turn shovels the money into a strong-box near by. There are no waiters in the restaurant department of the French bazar. You go to the counter, survey the dishes, and make your own selection. Bread costs one cent, a plate of soup three cents, meat and potatoes four cents, a dessert of prunes two cents.

At the bazar where I usually dined, three thousand workmen got their dinners every day, at an average cost of about ten cents each. Some workmen, economically and aesthetically inclined, carry a dinner of bread and cheese and prunes in the pockets of their blouses, and spend the noon hour strolling through the galleries of the Louvre or through the halls of the Luxembourg.

* * *

The English working-man earns better wages than any of his brothers on the Continent; his standard of living is higher, he has better food and lodgings, yet it is doubtful if he is any happier or more contented than the Italian or Frenchman. The Englishman demands more and is less satisfied with what he gets than either of those Latin peoples. He must have his ale and beef, or he fancies he starves. Luckily for him, living is cheap, and wages, comparatively speaking, are high. An English laborer of any ability at all can earn one dollar a day; a good mechanic will average a dollar and a half.

The English spinner and weaver earns from $7 20 to $8 16 a week. On this sum he cannot afford many luxuries; he can, however, procure all the necessaries, and live in reasonable comfort. Their usual breakfast consists of tea or coffee, bread and butter, and sometimes bacon or eggs. For dinner there is always meat of some kind, generally beef, or pork, or muttonchops, bread and butter, potatoes, and two or three times a week some sort of pudding. With far too many families this daily bill of fare is enlarged by the addition of ale or gin. The numerous working men's clubs which have formed in late years tend to lessen the dissipation in factory cities. These clubs, usually political in their origin, afford a pleasant place to spend the evening, and are becoming formidable rivals of saloons and publicans. The working-man who belongs to one of these political clubs pays $1 44 a year, and for that small sum enjoys the privilege of a well-supplied reading-room, a billiard-room, and the right to attend, at a nominal sum, the lectures and other amusements which are given from time to time in the hall of the club-house.

* * *

In the large American cities, as New York, Philadelphia. St. Louis, etc., wages appear to be slightly higher than in the small towns, though not sufficiently so to compensate for the greatly increased cost of living. In New York it is simply impossible for the average working-man to live in anything like comfort. Rents are high, provisions are high, everything is high. Few workmen get off with less than ten dollars a month rent, and it may safely be said that any habitation in New York city would be, at that figure, of the most miserable and squalid description. Considering its size and proximity to New York, rents in Brooklyn are surprisingly low—low even as compared with small towns. I found a skirt and lace embroiderer on Lexington Avenue, in Brooklyn, in a brown-stone house which might easily be taken for the residence of some wealthy merchant or retired banker. The young lace-embroiderer paid $50 a month rent. She sublet the first floor for $20, and the third floor for $14, making the rent of the second floor, which she occupied with her grandmother and cousin, $16 a month. The front room, overlooking the elevated railroad, was handsomely—even elegantly—furnished, with pictures, carpet, piano, etc. The cousin paid $4 a week board. On this and her wages of $10 a week the lace-embroiderer supported herself and grandmother in comfort and style. A very comfortable two-story frame house may be rented in Brooklyn for $20 a month.

I called on the family of a carpenter living in such a house. There were double parlors, a bath-room, closets, and other conveniences. The house was nicely furnished, and the family looked intelligent and dressed well. The father, a master-carpenter, earned $900 a year. Two daughters in a straw hat factory earned, the one $400, the other $312. A son twenty-two years old was clerk in a wholesale house, and received $21 a week. The total income of the family of eight was $2854 a year. Their expenses fell short of this amount by about $600, and the father had a snug sum laid by for a “rainy day.”

A few days after my call I was at one of the Jersey sea-shore resorts. To my surprise, upon entering the parlor of the hotel, there was the hat-maker, daughter of the carpenter, in a white dress, her cheeks round and rosy. “I am taking my vacation,” she explained. “I have something to ask you”—hesitating. “You will not tell how you came to know me?—not tell that I am a factory girl? They do not know it here. They think perhaps that I am a school-teacher. They would be unpleasant if they knew that I am a factory girl.”

She was not at all ashamed of her work, but she knew the snobbishness of the world. I observed her during my stay with considerable interest. Several of her friends came up from the city. One, a musician of no mean ability, was the son of a judge; another was a book-keeper; another, a medical student. The hat-maker sang well. Accompanied by the judge's son, the hotel was treated to an excellent amateur concert.

It is gratifying to be able to report such cases as the lace-embroiderer and the carpenter's family, because they indicate the possibilities of thrift and industry in this country. Such cases can scarcely be paralleled in any state in Europe, even among the exceptions. The reader, however, who imagines that any large number of working-men live on as comfortable a scale as the two families just described will make a mistake. As far as I have observed, they are the pleasant exceptions to a very unpleasant rule.

From the cozy home of the carpenter I called on a tobacco-stripper's family. Six persons inhabited two fifth-story tenement rooms. The parents both worked in the tobacco factory, earning together nine dollars a week. They strip the tobacco standing, receiving three cents a pound for every pound of stems. Two dollars a week went for rent; on the remaining seven the family of six clothed and fed themselves. Their diet consisted of little else than bread, coffee, and potatoes.

There is one branch of labor in which the demand is far in excess of the supply; that is the branch of domestic service. Any number of women may be seen waiting to be employed in a mill eleven hours a day, on wages of seven dollars a week, but the applicant for a good house girl or cook, at the same wages and board, often goes a long time before the demand is supplied. The fact is, few working-men's wives or daughters know how to cook; and if they did, they would prefer factory life, which, though more laborious and less paying, is yet, in their opinion, a more independent and honorable occupation.

In some cities cooking classes are becoming popular, not because the girls propose making that a business, but that they may be prepared to keep house more satisfactorily and economically.

When American women shall have learned how to select nourishing food, and the best way to prepare it, we shall suffer less from dyspepsia, and the standard of living will become cheaper and better.

About the Author

Lee Meriwether (1862-1966) was the author of A Tramp Trip: How to see Europe on Fifty Cents a Day, and later, the labor commissioner of Missouri, as well as an active member of the Sons of Confederate Veterans.

Tue, 20 Jan 2004 16:55:59 GMT

Har du et budskap,

så send et telegram! Muligens var det et godt råd Stéphane Mallarmés en gang gav til forfatteren som ville ha en rettledning om hvordan han skulle etablere seg som forfatter. Webloggene har gjort et slikt paradoks bortimot umulig - men flommen av "budskap" via webloggene gir øyeblikkelige assosiasjoner til Mallarmés telegram. Slike assosiasjoner er neppe populære i blog-miljøet - og vi må vel innrømmet at de forløsende ord om at "litteratur er politikk" for lenge siden har størknet i sitt eget oppkast. Men uansett hva vi måtte meddele så må en resignere med Pil Dahlerup og sukke at "Det er banalt at sige det, men ikke desto mindre er det sandt, at det er en forfatters første oppgave at kunne skrive".